Wednesday, January 16, 2013

GJUHA, KOMBI DHE IDENTITETI TE SHQIPTARËT


GJUHA, KOMBI DHE IDENTITETI TE SHQIPTARËT

Shkumbin MUNISHI (Prishtinë)
HYRJE
Gjuha dhe shoqëria janë, padyshim, kategori që kanë një lidhje të pashkëputshme reciproke. Kjo lidhje më së miri vërehet për faktin se të nxënit e gjuhës nuk mund të ndodhë jashtë kontekstit shoqëror, ndërkaq ndërveprimi shoqëror nuk mund të ndodhë pa gjuhën dhe të folurit. Karakterin shoqëror të gjuhës e konstatonte me të drejtë edhe Ferdinand de Saussurei, duke e quajtur atë si prodhim shoqëror. Natyrisht, edhe gjuha, edhe shoqëria, i kanë të ndërtuara strukturat përbërëse, të cilat janë të ndërtuara në bazë të parametrave e tipareve të caktuara dhe të cilat funksionojnë si kategori të veçanta, por të ndërlidhura në formë komplementare. Pa u ndalur më gjatë në shpjegimin e kategorive të gjuhës, po ndalem së pari në trajtimin e disa kategorive shoqërore, siç janë etnia dhe kombi, për t’u kthyer pastaj te roli i gjuhës në ndërtimin e këtyre kategorive dhe në formësimin e identitetit. Konsideroj se sqarimi i çdo ndërlidhjeje të gjuhës me kategoritë e tilla si, kombi, etnia e identiteti, duhet të fillojë, së pari, me shpjegimin e kategorive të tilla.

1.       ETNIA
Faktet arkeologjike dëshmojnë gjithnjë e më shumë se origjina e njeriun nuk mund të ndiqet në një vend të vetëm, por që shoqëritë njerëzore kanë qenë të përhapura gjithandej nëpër Europë, Afrikë e Azi. Kjo ka bërë që grupimet njerëzore të diferencohen qysh në kohëra shumë të lashta. Me kalimin e kohës, grupet shoqërore përmes ndërveprimit shoqëror janë afruar midis tyre, duke krijuar bashkësi shoqërore më të mëdha, në formë të fiseve e klaneve. Ky grupim është bërë në bazë të karakteristikave e tipareve të përbashkëta shoqërore, siç janë gjuha, përvoja kulturore, elementet e traditës e besimit, si dhe elementet psikologjike të vetëdijes së përkatësisë ndaj grupit, të cilat njerëzit i kanë fituar që nga lindja. Të gjitha këto kanë ndikuar vendosmërisht në ngjizjen e identitetit shoqëror dhe në krijimin e ndjenjës së përbashkësisë brenda bashkësisë shoqërore. Aq më shumë, duke u konsoliduar e forcuar më tej brenda bashkësive, këto tipare kanë ndikuar në ndërtimin e grupimeve më të mëdha shoqërore, të cilat në terminologjinë shkencore janë përkufizuar si etni. Emërtimi “etni” mund të konsiderohet si shfaqje e vonshëm, term i shfaqur në fund të shekullit XIX në frëngjishte (fr. Ethnie), që rrjedh nga forma e vjeter greke “θνος” / “éthnos”, njerëz a popull me origjinë të njëjtë; anglisht “ethnicity” apo “ethnic grup” me kuptimin popullatë që është e lidhur në bazë të lidhjeve të përbashkëta të racës, gjuhës, kombësisë, kulturës a religjionit; gjer. “ethnie” dhe “ethnische grupe”; ital. “etnia” dhe “gruppo etnico”, gjithashtu me kuptim të ngjashëm. Shumë autorë pajtohen që ndonëse termi etni është i vonë, mbiemri “etnik” ndeshet shumë më herët. Po ashtu, koncepti që shpreh termi etni është i njohur shumë më herët. Sot, në literaturën shkencore dhe në fjalorë të ndryshëm terminologjik ndeshim disa përkufizime për termin etni, duke u bazuar në disa kritere shoqërore e qasje të ndryshme. Termi grup etnik apo etni mori një kuptim të ri, sidomos pas zhvillimeve post-kolonialiste në Afrikë, domethënë idenë e fisit, e përdorur më parë për t'iu referuar një njësie sociopolitike anëtarët e të cilit ishin të lidhur me lidhje farefisnore. Ky ndryshim në kuptim ndodhi pasi që shumë sociologë u përpoqën të kritikojnë diskursin eurocentrik, me të cilin popujt e botës në zhvillim quheshin me terma "fise", ndërsa ata në botën e zhvilluar quheshin "popuj" ose "kombe" (Green, 2006).
Duke folur për etninë, Anthony Smith thekson se te koncepti i etnisë mund të dallohen dy qasje. Për disa, etnia ka vlera primordiale, pasi që ekziston në natyrë jashtë kohës. Është një prej “të dhënave” të ekzistencës njerëzore. Ndërkaq, për disa të tjerë, etnia shihet si “situacionale” (konstruktiviste, Green 2006), pasi që përkatësia ndaj grupit etnik është çështje e qëndrimeve, perceptimeve dhe ndjenjave që domosdoshmërish janë të luhatshme dhe të paqëndrueshme. Midis këtyre dy ekstremeve qëndrojnë qasjet që i theksojnë atributet historike dhe simbolike, ose atributet kulturore të etnisë (Smith, 1991:20). Sipas këtij autori:
“Grupi etnik është tip i kolektivitetit kulturor, që vë theksin në rolin e miteve të prejardhjes dhe të memories historike dhe që njihet në bazë të një a më shumë dallimeve si religjioni, zakonet, gjuha apo institucionet” (f. 20)
Më tej, Smith-i bën dallimin midis kategorive etnike dhe bashkësive etnike. Të parat i përkufizon si popullsi njerëzore, të cilët njerëzit nga jashtë i konsiderojnë se përbëjnë një kulturë të ndarë dhe grup historik. Ndërkaq, bashkësitë etnike dallohen në bazë të atributeve të tilla si, mitet për origjinën e përbashkët, kujtesa historike, ndjenja e solidaritetit apo ndërlidhja me atdheun. Etnia i ka gjashtë atribute kryesore: 1. Emrin e përbashkët të përveçëm, 2. mitin për origjinën e përbashkët, 3. kujtimet e përbashkëta historike, 4. një apo më shumë elemente dalluese kulturore, 5. asociimin me një truall specifik dhe 6. ndjenjën e solidaritetit për sektorët e rëndësishëm të popullatës (f. 21). Ky autor thekson se në procesin e formimit të etnive mund të ndiqen dy rrugë kryesore: bashkërritja (përafrimi) dhe ndarja, në kuptimin që etnitë formohen ose përmes bashkimit të grupeve shoqërore, ose me ndarjen e tyre (f. 24). Sipas tij, religjioni dhe gjuha janë dy faktorë shumë të rëndësishëm mbi bazën e të cilëve bëhen bashkë, por edhe diferencohen, grupet etnike nga njëri-tjetri. Pasi të jetë konsoliduar mbi atributet e shënuara më lartë, etnia shërben si bërthamë për formësimin e kombit dhe, vijimisht, formimin e shtetit kombëtar (f. 39-42). Pikëpamjeve të Anthony Smith-it do t’u kthehemi përsëri, pak më poshtë, kur të diskutojmë edhe konceptin e kombit dhe shtetit.
Sociologu Anthony Giddens thekson se, “etnia ka të bëjë me praktikat dhe botëkuptimet që dallojnë një komunitet të caktuar njerëzish. Anëtarët e grupeve etnike e konsiderojnë veten e tyre si të veçantë nga ana kulturore nga grupimet e tjera në shoqëri dhe po kështu konsiderohen edhe nga të tjerët. Për t’i dalluar grupet etnike nga njëri-tjetri, mund të shërbejnë karakteristika të ndryshme, por më kryesoret janë gjuha, historia dhe prejardhja (e vërtetë apo e imagjinuar), feja dhe mënyrat e veshjes ose zbukurimit (Giddens, 2004:248).
Sociolinguistja Carmen Fought thekson se etnia është kategori e ndërtuar shoqërisht, e pabazuar në ndonjë kriter objektivisht të matshëm. Ajo konstaton me të drejtë se termi “etni” shpesh njëjtësohet me termin “racë”, sidomos në literaturën anglo-amerikane. Kjo ndodh për faktin se edhe pigmentimi është njëri prej elementeve kulturore dalluese midis etnive. Duke përmbledhur përkufizimet e ndryshme që janë dhënë për etninë nga autorë të ndryshëm, ajo vëren edhe disa atribute të rëndësishme që nuk i gjejmë te Smith-i, siç janë: interaksioni (ndërveprimi shoqëror), kontakti intim, ideologjia dhe, sidomos, gjuha (Fought, 2006). Në fakt, ajo vë theksin në rolin e gjuhës në ndërtimin e identitetit. Autorja konstaton me të drejtë se në ndërtimin e identitetit kompleks të individit, përkatësia etnike është njëri nga komponentët. Është krejtësisht e mundshme që një person do të tregojë identitetin e tij etnik përmes gjuhës. Në fakt, njerëzit kanë disa burime gjuhësore, të cilat ndihmojnë në ndërtimin e identitetit etnik dhe këtu Fought përmend gjuhën e trashëguar, ndërrimin e kodit, tiparet e caktuara gjuhësore përbrenda një varieteti të caktuara, tiparet mbisegmentore, tiparet e diskursit dhe përdorimin e varietetit të huazuar (f. 20-21).
Këtu të përmendim se dallohet edhe një qasje, ta quajmë psiko-sociale, e cila e përkufizon etninë si kategori kongitive, e cila e trajton etninë si mënyrë e të kuptuarit, të interpretuarit dhe të formësimit të përvojave. Këtu kemi të bëjmë me një ndarje shoqërore të njohurive mbi objektet shoqërore, ku ky ndërtim kognitiv është ndërtim shoqëror (Brubaker,  Loveman dhe Stamatov, 2004).
Njohja e përkatësisë etnike ndërton boshtin themelor të identitetit, Siç thekson Harald Haarman, etnia mund të konsiderohet si dimensioni themelor i identitetit në ndërtimin e shoqërisë njerëzore, pa marrë parasysh deri në ç’masë lidhjet etnike luajnë rol në sjelljet e individit apo janë të manipuluara nga faktorë të jashtëm, (Haarman, 1999:61).  Më tej, Haarman, duke folur për rolin e gjuhës në ndërtimin e etnisë thekson se, “gjuha është shënjues madhor i etnisë për shumë grupe lokale gjithandej nëpër botë dhe ka pasur periudha historike kur gjuhës i ishte caktuar një rol ideologjik si shënjues par exellence i identitetit etnik” (f.64). Nga këto pikëpamje të Haarman-it mund të ndërtojmë një trini raportesh të ndërlidhura të etnisë, gjuhës dhe identitetit, ku gjuha, duke qenë se është mjet komunikimi, është lidhja midis identitetit individual dhe etnisë. 
Në literaturën linguistike shqipe trajtimi më konciz i çështjeve të tilla si etnia, gjuha e kombi është bërë nga Rexhep Ismajli. Pasi konstaton se Fjalori i Gjuhës së Sotme Shqipe nuk e ka termin etni, por e ka mbiemrin etnik, Ismajli thekson se vetë ekzistenca e mbiemrit tregon se fjala ekziston (Fjalori i Shqipes së Sotme i botuar më 2002 e ka termin etni me kuptimin “bashkësi e qëndrueshme njerëzisht, e formuar historikisht në një truall të caktuar, e cila ka një gjuhë dhe kulturë materiale e shpirtërore të njëjtë”). Ismajli pastaj paraqet dy përkufizime të cilat Roland Breton-i ia bën etnisë: përkufizimin e ngushtë, sipas të cilit etnia përkufizohet si grup i individëve që i përkasin të njëjtës gjuhë amtare, dhe përkufizimin më të gjerë sipas të cilit etnia përkufizohet si grup i bashkuar me një kompleks veçorish antropologjike, politiko-historike etj., shoqërimi i të cilave përbën një sistem, një strukturë kulturore – një kulturë (Ismajli, 1991:25-26). Sa u përket tipareve të etnisë mund të ceken dhjetë elemente: gjuha, raca, demografia, territori, ekonomia, klasat, kultura, rrejti urban, metropola dhe institucionet politike. Edhe Ismajli konsideron se gjuha është tipari themelor që bën të mundur karakterizimin dhe identifikimin e etnisë. Ndërkaq, zhvillimin e mëtejmë të etnive e sheh si proces të formimit të kombit dhe të shtetit kombëtar, me ç’rast ky i fundit është një lloj garanti për ruajtjen e identitetit të etnisë (f. 9). Për procesin vijues të krijimit të kombit do të bëjmë fjalë pas pak.
Duke i përmbledhur pikëpamjet e autorëve që u paraqitën më lart, lidhur me përkufizimin e etnive dhe përcaktimin e tipareve të saja kryesore, vërehet qartë se sa komplekse bëhet dhënia e një përkufizimi ekzakt. Kompleksiteti i përkufizimit të etnive del nga fakti se në realitet nuk mund të ndiqet një rrugë e vetme, e cila ka çuar në krijimin e etnive në bazë të tipareve të njëjta. Në fakt, në secilin rast që mund ta marrim në shqyrtim të krijimit të ndonjë etnie, do të vërejmë që njëri tipar do të jetë më dominues. Të shumtën e rasteve dy tipare dalin më dominuese, gjuha ose feja, por i mjaft i pranishëm është edhe tipari i territorit. Edhe tiparet e tjera si, prejardhja e përbashkët, kujtesa historike, mitet, ndërveprimi shoqëror, elementet kulturore etj. janë të rëndësishme, sidomos në formësimin e një kornize mendore kognitive të identitetit etnik, por megjithatë gjuha dhe religjioni mbeten tipare themelore. Në këtë kuadër që po diskutojmë, etnia mund të përkufizohet edhe si vazhdimësi zhvillimore progresive e bashkësive shoqërore, të cilat kanë tipare të përbashkëta si, gjuha, feja, territori, kujtesa historike, ndjenja dhe njohja e përkatësisë së përbashkët ndaj grupit, si dhe elementet të tjera shoqërore-kulturore. E ndërtuar në bazë të tipareve të përmendura, etnia bëhet referencë e përkatësisë ndaj grupit shoqëror për individët dhe bazë e identitetit etnik, sepse përkatësia ndaj grupit shoqëror nuk është e lindur, por individi e përvetëson pas lindjes, duke i fituar tiparet të cilat e ndërtojnë sistemin e përkatësisë grupore dhe identitare.

2.       KOMBI DHE SHTETI
Ngjizja e vazhdueshme e tipareve të etnisë, të cilat i përmendëm, dhe ndryshimet ekonomiko-shoqërore çuan në lindjen e kombit. Përparimi industrial, përmirësimi i infrastrukturës dhe zhvillimi i tregjeve në Europën Perëndimore gjatë shekujve XVIII dhe XIX i hapi rrugën shfaqjes së ideologjisë nacionaliste, lindjes së kombeve dhe formimit të shteteve kombëtare, procesit të njohur si “ndërtim i kombeve” (nation-building). Ndonëse shtetet ekzistonin shumë kohë më parë, shteti kombëtar dilte si një cilësi e re, si bashkim i etnisë dhe i ndërtimit të kombit. Kombet në Europën Perëndimore formoheshin mbi bazën e etnisë, por edhe të tipareve të tjera kulturore e qytetare. Siç u tha, Anthnony Smith thekson se etnia dhe tiparet e saja, tashmë të qëndrueshme, shërbenin si bërthamë për lindjen e kombeve.  Revolucioni Francez i dha shtytje krijimit të kombeve dhe nacionalizmit, por ky zhvillim mbështetej në një “protonacionalizëm” filozofik e ideologjik, në lëvizjet filozofike e ideologjike të Iluminizmit, Romantizmit dhe Idealizmit, të mbështetura në mendimet e John Locke-ut, Jean-Jacques Rousseau-s, Gotthold Teodor Lessing-ut,  Johann Gottfried Herder-it dhe Johann Gotlieb Fichte-s, ide këto që pastaj u shtrinë edhe në Amerikën Veriore te Thomas Jefferson-i, Alexander Hamilton-i dhe James Madison-i. Ndonëse ngritja e kombeve dhe formimi i shteteve kombëtare ecte paralelisht me zhvillimin industrial dhe, në të vërtetë, motivimi ishte politiko-ekonomik e kulturor, motivimi ideologjik prapa këtij procesi mbështetej në idetë folklorike, romantike e historike për të kaluarën e lavdishme të popullit, realisht  të etnisë. Ishin pikërisht tiparet e etnisë, të cilat shërbenin si burim për formimin e kombit/shtetit, në këtë mes gjuha dilte si një prej tipareve kryesore përafruese, gjë të cilën e kishte theksuar fuqishëm Johann Gottfried Herder-i, duke shtuar këtu edhe komponentin politik-administrativ e institucional që del i pranishëm te kombi që synon ndërtimin e shtetit. Këto elemente ndikuan që në Europën Perëndimore kombet konsideroheshin si bashkësi kulturore, anëtarët e të cilave ishin bashkuar në bazë të kujtesës historike të përbashkët, miteve, simboleve dhe traditës. Siç thekson Smith, “historia, territori, bashkësia ligjore-politike, barazia e anëtarëve dhe kultura e përbashkët qytetare e ideologjike; këta janë komponentët standard të modelit perëndimor të kombit” (Smith, f. 11). Duke ndjekur këtë model kulturor qytetar u formuan kombet dhe vijimisht shtetet kombëtare euro-perëndimore si, Franca, Gjermania e Italia. Por, krahas këtij modeli kulturor qytetar, Smith dallon edhe një model tjetër krejtësisht etnik, i cili u manifestua në Europën Lindore dhe në Azi dhe i cili vë theksin në përkatësinë ndaj bashkësisë që nga lindja dhe në kulturën native. Modeli etnik thekson prejardhjen e jo territorin, si dhe lidhjet gjenealogjike (Smith, f. 11-12). Ndonëse bën dallimin midis këtyre dy modeleve, Smith konstaton se ka disa pikëpamje të përbashkëta që i gjejmë te të dy modelet lidhur me atë se çfarë përbën një komb. Këtu hyjnë idetë se kombet janë njësi të lidhura territoriale të popullsisë, që kanë një atdhe të përbashkët, që anëtarët ndajnë një kulturë të përbashkët dhe mite e kujtesa historike të përbashkëta, që anëtarët e kombit kanë të drejta e detyrime ligjore reciproke sipas një sistemi ligjor të përbashkët dhe që kombet posedojnë një ndarje të përbashkët të punës dhe të sistemit të prodhimit me lëvizshmëri përgjatë tërë territorit. Në bazë të këtyre tipareve të përbashkëta, Smith dallon këto tipare të identitetit kombëtar: 1. territorin historik apo atdheun, 2. mitet e përbashkëta dhe kujtesën historike, kulturën e përbashkët të masave, 3. të drejtat dhe detyrimet e përbashkëta ligjore për të gjithë anëtarët, 5. ekonominë e përbashkët me mobilitetin territorial për të gjithë anëtarët.
“Prandaj, kombi mund të përkufizohet si popullsi njerëzore e emërtuar, që ndanë një territor historik, mite të përbashkëta dhe kujtesë historike, kulturë publike të masave, ekonomi të përbashkët dhe të drejta e detyrime ligjore të përbashkëta për të gjithë anëtarët” (f. 14).
Në kuadrin e diskutimeve të modeleve të zhvillimit të kombeve, duhet përmendur edhe modelin e Breton-it, që sjell Rexhep Ismajli, etni→komb→shtet, i cili është karakteristikë për Europën, dhe modelin tjetër territor→shtet→komb që del nga situatat e periudhës së formimit të shteteve paskolonialiste në Afrikë (Ismajli, f. 10). Breton sjell edhe një model të tretë, por që nuk do të ndalemi në të. Modelet e Breton-it, bashkë me atë të Smithi-t e plotësojnë tablonë e formatit të krijimit të kombeve dhe shteteve.  
Duhet theksuar se zhvillimi i natyrshëm i kombit përfundon me krijimin e shtetit kombëtar. Formimi i shteteve kombëtare është bërë në bazë të ndarjes së vijave territoriale për kombet e ndryshme. Përcaktimi i këtyre vijave territoriale nuk është bërë në mënyrë paqësore. Përkundrazi, përcaktimi i vijave territoriale të shtetit kombëtar shpesh është bërë me luftëra, të cilat kanë rezultuar me mohimin e të drejtës për kombet e caktuara që ta keni shtetin kombëtar. Prandaj, procesi i formimit të shteteve kombëtare  nuk ka pasur përfundim të suksesshëm për të gjitha kombet. Sot, ka kombe të cilat nuk e kanë shteti kombëtar, siç janë: skocezët, katalunasit, baskët e kurdët. Por, synimi i tyre për ta formuar shtetin është i pranishëm edhe sot e gjithë ditën.
Modelet që u përmendën, shpalosin ecurinë e krijimit të kombeve. Mendoj se modeli i parë i Smith-it duhet plotësuar edhe me komponentin etnike. Pa marrë parasysh theksimin e elementit kulturor qytetar te modeli i parë perëndimor i kombit sipas Smith-it, konsideroj se edhe në atë model etnia dhe tiparet e saja janë bazë për modelin, pasi që tiparet kulturore të kombit janë tipare të etnisë, të plotësuara pastaj edhe me elemente politike. Ndërkaq modelet e Breton-it dalin mbase më të sakta, sidomos modeli territorial paskolonialist afrikan i formimit të kombeve. Natyrisht, sikurse edhe në rastin e përkufizimit të etnive, edhe te modelet e formimit të kombeve dhe te përkufizimet e tyre, vështirë se mund të ndiqet një rrugë e vetme, e cila do të na çonte në një përkufizim të vetëm konciz të kombit. Edhe këtu, realitetet historike e bëjnë situatën më të komplikuar.  
Kur folëm për procesin e ndërtimit të kombeve është me rëndësi të përmendim faktin se, sikurse te etnia, edhe në procesin e ndërtimit të kombit, gjuha shihet si njëri prej faktorëve të rëndësishëm të këtij procesi, sidomos gjuha standarde. Kjo për faktin se, siç kemi cekur edhe në një vend tjetër, elitat kombëtare i kushtuan një rol të rëndësishëm imponimit të kodit të tyre gjuhësor, i cili konsiderohej si mjet shumë i rëndësishëm për krijimin e homogjenitetit kombëtar brenda shoqërisë dhe afrimin e njerëzve që kishin populluar qendrat urbane euroipiane përreth së cilave po krijoheshin kombet (Fishman 1973, 2003; Munishi, 2011). William Safran konstaton se gjuha ka luajtur rol të madh në ndërtimin e kombit dhe në ideologjinë nacionaliste, pasi që gjuha shërben si një instrument me rëndësi për mbrojtjen e identitetit kolektiv dhe kohezionit grupor, porse nganjëherë gjuha është e pamjaftueshme, pasi që dallimet gjuhësore nuk shërbejnë gjithmonë si linja demarkacioni midis grupeve etnike. Këtu pastaj duhet parë edhe rolin e faktorëve të tjerë fetarë e socio-ekonomikë (Safran, 1999). Megjithatë, edhe në procesin e ndërtimit të etnive, edhe në procesin e formimit të kombeve gjuha është njëri prej tipareve më të rëndësishme të identitetit. Vijimësia e gjuhës është lidhja e pandashme midis etnisë dhe kombit, por nëse te etnia gjuha del e variantizuar në dialekte të ndryshme, kombi tani ka nevojë për një gjuhë të përbashkët, që i shpreh edhe vlerat simbolike të unitetit të kombit dhe prej kësaj lind nevoja që kombi ta ketë gjuhën standarde. Standardizimi i gjuhës në fakt bëhet synim i kombit.
Në fund, nëse bëjmë një krahasim në tërësi midis tipareve të etnisë dhe tipareve të kombit, të cilat i diskutuam më parë, vijmë në përfundim që ndonëse kanë mjaftë elemente të përbashkëta, tiparet e etnisë janë më shumë socio-kulturore, ndërsa tiparet e kombit janë më shumë socio-politike e ekonomike. Të gjitha këto tipare të përmbledhura luajnë rol vendimtar në ndërtimin e identitetit etnik dhe kombëtar të individit.

3.       Etnia dhe kombi te shqiptarët
Më lart bëmë një trajtim teorik të problemit të etnisë dhe kombit dhe të rolit që luan gjuha, por edhe faktorët e tjerë shoqërorë, në procesin e kalimit nga etnia në komb dhe shtet kombëtar, si dhe për ndikimin që kanë etnia, kombi dhe gjuha në ndërtimin e identitetit të individit. Në vazhdim do të përpiqemi ta përshkruajmë procesin e ndërtimit të etnisë dhe kombit te shqiptarët, ku do të shohim që gjuha ka luajtur rolin vendimtar në ndërtimin e etnisë dhe kombit shqiptar, dhe rrjedhimisht edhe në ndërtimin e identitetit individual të secilit që e quan veten shqiptar.
Në trajtimin e çështjeve të etnisë, kombit dhe gjuhës te shqiptarët është e pamundur të anashkalohen pikëpamjet e Rexhep Ismajlit, i cili ka përshkruar me shumë saktësi ndërtimin e etnisë dhe kombit shqiptar dhe rolin të cilin e ka luajtur gjuha shqipe në këtë proces në rrjedhën historike. Ismajli konstaton se që pas pushtimit të romakëve në  Ballkan veçohen dy etni; ajo greke edhe ajo e arbërve. Arbërit, siç thekson Ismajli, mëvetësinë e tyre etnike e krijuan pas pushtimit romak të Ilirisë, ndonëse ishin futur, së pari në dy, më vonë në tri religjione të ndryshme. Ismajli thekson se, “proceset etnolitike kishin marrë drejtimin e tyre dhe tani mund të vinin vetëm mbishtresa, ndërsa etnia natyrshëm po shfaqte synimin e saj drejt formimit të shtetit, që domethënë se disa drejtime të vetëdijes kombëtare po manifestoheshin sipas gjedheve të atëhershme perëndimore” (Ismajli,  1991: 12). Ai pastaj thekson me të drejtë rolin që pati shteti i Skënderbeut dhe rezistenca kundër osmanëve për ngritjen e vetëdijes në një shkallë të re, e cila ndonëse u dëmtua nga pushtimi i pastajmë osman, arriti një zhvillim të ri në periudhën e Rilindjes Kombëtare. Krijimi i shtetit kombëtar te shqiptarët në fillim të shekullit XX i pati vështirësitë e veta për shkak të gjendjes së vështirë ekonomike dhe mungesës së lidhjeve me fuqitë e mëdha. Në këto rrethana ndodhi copëtimi i shtetit kombëtar nga fqinjët grekë, serbë e malazezë.  Më tej, duke bërë një jukstaponim të dy tipareve të rëndësishme për ndërtimin e etnisë dhe kombit, të fesë dhe të gjuhës, për të parë rolin e tyre në ndërtimin e etnisë dhe kombit shqiptar, Ismali konstaton me të drejtë rolin vendimtar që ka pasur gjuha për t’i tejkaluar dallimet fetare e kulturore, të cilat mund të nxirrni krye. Në procesin e ndërtimit të etnisë, për dallim nga feja, gjuha bëhej tipari kryesor përbashkues dhe identifikues i shqiptarëve, gjë që u manifestua fuqishëm në periudhën e Rilindjes Kombëtare, kur rilindësit i jepnin përparësi të theksuar vetëdijes kombëtare në raport me atë fetare. Ky proces u karakterizua edhe me një tolerancë të theksuar ndërfetare, e cila u bë gjithashtu element i identifikimit etnik, identifikim ky i cili mbështetej në gjuhë dhe në veçanti të tjera etno-psikologjike (f. 37-41).
Mendoj se te këto pikëpamje të Ismajlit duhen parë së paku tri konstatime të qëndrueshme. Së pari, rolin e gjuhës kundrejt fesë në formimin e përkatësisë etnike, më vonë kombëtare, te shqiptarët. Pastaj, rolin e rezistencës së Skënderbeut për ngritjen e vetëdijes etnike. Edhe në këtë ngjarje mendoj që gjuha ka luajtur rol vendimtar. Të mos harrojmë se me përjashtim të Stefan Cernojevićit, të gjithë pjesëmarrësit e tjerë të Lidhjes së Lezhës (1444) duket të kenë qenë arbërishtfolës. Së fundi, rolin e Rilindjes Kombëtare, e cila i kushtoi rëndësi të veçantë gjuhës, jo fesë, për ndërtimin e identitetit kombëtare dhe formimit të shtetit kombëtar shqiptar. Nëse bëjmë një krahasim midis zhvillimit të etnive e kombeve në fqinjësi të shqiptarëve, të grekëve e sllavëve të jugut, do të shohim që, për dallim nga shqiptarët, në këtë proces elementi fetar ka qenë shumë më i theksuar te grekët, serbët, kroatët e boshnjakët.
Një zhvillim tjetër që është mjaft interesant, sa i përket rolit të gjuhës në ndërtimin e etnisë dhe kombit shqiptar, qëndron në faktin se gjuha shqipe si tipar përbashkues dhe identifikues te shqiptarët i mbijetoi edhe periudhës tepër të vështirë të pushtimit otoman. Këtu kam parasysh faktin që në Perandorinë Osmane shqipja, as nuk ishte gjuhe e liturgjisë fetare, as e administratës, për dallim p.sh. prej greqishtes apo sllavishtes jugore, të cilat ishin gjuhë liturgjike dhe, nën ombrellën e gjuhëve liturgjike, edhe gjuhë të arsimit. Pikërisht duke parë këtë gjendje të shqipes (së cilës në atë periudhë i mungonte madje edhe mjeti themelor i shkrimit - alfabeti i përbashkët)  dhe duke e ditur rëndësinë e saj për ndërtimin e kombit, rilindësit e vunë gjuhën dhe letërsinë shqipe në themel të politikës së tyre gjuhësore. Kështu, duke u nisur nga gjuha, rilindësit punuan në ndërtimin e identitetit, kulturës dhe mendimit politik kombëtar shqiptar. Vlen të përmendet fakti se mendimi politik e kulturor i rilindësve, qoftë i atyre që vepronin në kolonitë shqiptare në Stamboll, Selanik, Bukuresht e gjetiu, qoftë te arbëreshët e Italisë, ishte i ndikuar fuqishëm nga zhvillimet dhe modelet politike e kulturore europiane.
Ngjizja e ideologjisë kombëtare te shqiptarët në periudhën e Rilindjes në rrafshin e aksionit politik rezultoi me lëvizjet e fuqishme politike e ushtarake, të cilat fillimisht angazhoheshin për autonomi politike të shqiptarëve në kuadër të Perandorisë Osmane, në periudhën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (1878) dhe, pastaj, për çlirim dhe shtet kombëtare të pavarur, në periudhën e kryengritjeve në Kosovë (1909-1911) dhe shpalljes së pavarësisë në Vlorë më 1912).
Vlen të përmendet që në procesin e ndërtimit të kombit shqiptar një rol të rëndësishëm simbolik ka pasur edhe flamuri kombëtar me shqiponjën dykrenore, por që trajtimi i këtij aspekti kërkon një punim të veçantë.
Shpallja e pavarësisë më 1912 gjeti gati gjysmën e territorit shqiptar të okupuar, me ç’rast jashtë shtetit administrativ mbeti gjysma e kombit. E tërë periudha pas shpalljes së pavarësisë më 1912 deri në ditët e sotme karakterizohet si periudhë e vazhdueshme e luftës për çlirim dhe bashkim kombëtar. Nuk ka asnjë lëvizje politike e kulturore te shqiptarët që mbeten jashtë shtetit shqiptar, që nga 1912 e deri sot, e cila në platformën e saj politike nuk e ka pasur si synim përfundimtar bashkimin e trojeve etnike shqiptare me shtetin shqiptar. Kombi shqiptar nuk arriti ta krijojë shtetin kombëtar në tërë territorin, në të cilin përbënte shumicë absolute, por vetëdija e përkatësisë kombëtare ishte ngjizur. Tiparet kryesore të etnisë shqiptare si, gjuha, territori, mitet dhe kujtesa e përbashkët historike ishin ngjizur krejtësisht. Në dekadat që pasuan shqiptarët nuk i ndalën përpjekjet për bashkim. Sa për ilustrim po përmendim tri momente të rëndësishme historike që u takojnë periudhave të ndryshme kohore, të cilat dëshmojnë vetëdijen kognitive të përkatësisë ndaj një kombi të vetëm. Në përfundim të Luftës së Dytë Botërore, në Konferencën e Bujanit, shqiptarët e Kosovës dolën me kërkesë për bashkim me shtetit shqiptar pas përfundimit të luftës. Më vonë, ndonëse në rrethana të vështira nën pushtimin jugosllav, shqiptarët e Kosovës dhe të trojeve të tjera shqiptare në ish Jugosllavi, pranuan gjuhën standarde me thënien “një komb, një gjuhë”. Lufta në Kosovë më 1998-1999 dhe tentimi për spastrim etnik në Kosovë, i gjeti shqiptarët e Kosovës të strehuar te vëllezërit e tyre në Shqipëri, në Maqedoni dhe në Mal të Zi, ndërkaq reagimi politik kombëtar u manifestuan me thënien “një komb, një qëndrim”. Nuk ka dyshim që kombi shqiptar është një dhe i vetëm, ku gjuha është dhe mbetet lidhja më e fortë, prandaj konsideroj që thënia “bashkim kombëtar”, mbase duhet të zëvendësohet me thënien tjetër më të përshtatshme “bashkim shtetëror”. Arritja e këtij synimi, ose drejtpërdrejt, ose në kuadër të procesit integrimeve europiane, do të ishte përfundim i natyrshëm i zhvillimit të etnisë dhe kombit shqiptar.

PËRFUNDIME
                Formimi i etnive është vazhdimësi e evoluimit të bashkësive njerëzore mbi bazën e tipareve të përbashkëta, siç janë: gjuha, feja, mitet dhe memoria historike e përbashkët, territori dhe tiparet e ndryshme kulturore. Ngjizja e këtyre tipareve, të cilat i quajtëm socio-kulturore, ndikon drejtpërdrejtë në krijimin e identitetit dhe të përkatësisë etnik të individit. E formuar në këtë mënyrë, etnia dhe tiparet e saja bëhen bërthama kryesore për ndërtimin e kombit dhe vijimisht të shtetit kombëtar. Kombi pastaj fiton tipare të reja, të cilat i quajtëm socio-politike, siç janë: identifikimi me territorin historik apo atdheun, mitet e përbashkëta dhe kujtesa historike, kultura e përbashkët e masave, të drejtat dhe detyrimet e përbashkëta ligjore për të gjithë anëtarët, dhe ekonomia e përbashkët me mobilitetin territorial.
Në tërë procesin e formimit të etnive, kombeve dhe shteteve, shpeshherë gjuha dhe feja janë dy faktorët kryesorë që ndikojnë në konsolidimin e këtyre entiteteve socio-politike. Rasti i formimit të etnisë dhe të kombit shqiptar është shembulli më adekuat i ndikimit të drejtpërdrejtë të gjuhës në këtë proces. Rrethanat historike nëpër të cilat kaluan shqiptarët dhe në të cilat lindi etnia dhe, më vonë kombi shqiptar, ishin jashtëzakonisht të vështira. Pushtimet e vazhdueshme, ndarja fetare dhe mungesa e entiteteve shtetërore përgjatë periudhave shumë të gjata historike, bënë që tipari i vetëm përafrues dhe përbashkues për shqiptarët të jetë gjuha shqipe. Gjuha ndikoi drejtpërdrejt në formësimin e vetëdijes dhe të përkatësisë identitare gjuhësore, etnike e kombëtare. Ky konstatim vlen edhe sot e gjithë ditën, kur shqiptarët dhe gjuha shqipe janë dy entitete të pandashme dhe komplementare që po çajnë rrugën drejt ardhmërisë.
LITERATURA
Brubaker, Rogers,  Loveman, Mara dhe Stamatov, Peter (2004),  Ethnicity as cognition, Theory and Society 33: 31-64, 2004. Kluwer Academic Publishers. Printed in the Netherlands, në Internet: http://www.yale.edu/sociology/faculty/pages/stamatov/brubaker_loveman_stamatov.pdf, qasja për herë të  të fundit 07.11.2012.
Fishman, Joshua (1973). Language and Nationalism, Nationalism in Europe, 1815 to Present, Edited by: Stuuart Woolf, Routledge, London and New York, First published in 1996, this edition published in the Taylor & Francis e-Library, 2003.
Fought, Carmen (2006), Language and Etnicity, Cambridge University Press, Published in United States of America by Cambridge University Press, New York.
Giddens, Anthony (2004), Sociologjia, Fondacioni Soros, Çabej, Tiranë.
Green D., Elliott (2006), Redefining ethnicity, Paper prepared for presentation at the 47th Annual International Studies Association Convention, San Diego, CA, March 2006, në internet: http://personal.lse.ac.uk/greened/ISA.pdf , qasja për herë të fundit 07.11.2012.
Handbook of Language and Ethnicity, Oxford University Press, New York, Oxford.
Haarman, Harald (1999), History, Handbook of Language and Ethnicity, Oxford University Press, New York, Oxford.
Ismajli, Rexhep (1991), Gjuhë dhe Etni, Rilindja, Prishtinë.
Munishi, Shkumbin (2011), Gjuha dhe ideologjia, Filologji 18, Universiteti i Prishtinës.
Safran, William (1999), Nationalism, Handbook of Language and Ethnicity, Oxford University Press, New York, Oxford.
Smith D., Anthony (1991), National Identity, Penguin Books, Printed in England by Clays Ltd. 

MBI DREJTIMET E MUNDSHME TË ZHVILLIMIT TË STUDIMEVE SOCIOLINGUISTIKE TË SHQIPES




Shkumbin MUNISHI (Prishtinë)

ABSTRACT

Në këtë punim paraqiten të gjitha zhvillimet e deritashme të studimeve sociolinguistike në fushën e shqipes dhe gjendja e tanishme e studimeve sociolinguistike, si dhe trajtohen mundësitë për zhvillimin e mëtejmë të këtyre studimeve. Në fillim jepen të dhënat kronologjike lidhur me problemet e ndryshme sociolinguistike të shqipes, të cilat janë trajtuar nga autorë të ndryshëm të huaj e shqiptarë, që nga shfaqja e kësaj qasjeje studimore në fushën e shqipes dhe, pastaj, paraqitet gjendja e studimeve aktuale sociolinguistike të shqipes. Në fund, trajtohen hapësirat potenciale për lëvrimin e mëtejmë të problemeve e çështjeve të ndryshme sociolinguistike të shqipes dhe parakushtet që duhet krijuar për avancimin e mëtejmë të studimeve sociolinguistike.

Fjalët kyçe: sociolinguistika, shqipja, planifikimi gjuhësor, politikë gjuhësore, ideologjia, hulumtim sasior, variacion gjuhësor, analizë diskursi.

HYRJE

Para katër-pesë vitesh pata një komunikim përmes emailit me sociolinguistin e mirënjohur Nikolas Coupland, në atë kohë kryeredaktor, bashkë me sociolinguistin Allan Bell, i revistës shkencore “Journal of Sociolinguistics”, të cilit i shpreha interesimin tim për ta dërguar për botim një punim lidhur me situatën gjuhësore të shqipes në Kosovë. Mbeta i befasuar nga interesimi dhe gatishmëria e tij për ta marrë në konsideratë për botim punimin tim. Couplandi mi dërgoi kriteret teknike që duhet t’i ketë teksti, të cilat “Journal of Sociolinguistics” i zbaton për punimet që botohen në të dhe kërkoi nga unë që t’i propozoj dy recensentë, të cilët do ta shqyrtonin punimin tim. “Kërkoj falje, por unë nuk njoh ndokënd që merret me probleme sociolinguistike të shqipes, prandaj ju sugjeroj që vetë t’i propozoni dy recensentë”, ishin fjalët e Couplandit. U ndala dhe mendova se kë mund ta propozoja përveç Rexhep Ismajlit, pasi emrat e tjerë që m’u kujtuan ishin në vetë fillimet, e marrjes madje fragmentare me sociolinguistikë.
Po e filloj këtë ligjëratë duke treguar këtë përvojë timen, e cila shpërfaq më së miri gjendjen e studimeve sociolinguistike të shqipes dhe nevojën për ta ndryshuar këtë gjendje, temë kjo për të cilën do të flasim në vazhdim.
Gjuhësia shqipe zhvillimin e saj më të madh e ka arritur gjatë shekullit të kaluar, sidomos pas Luftës së Dytë Botërore. Forcimi i entiteteve shtetërore shqiptare në Shqipëri, në Kosovë dhe në Maqedoni ndikoi drejtpërdrejt në krijimin e kushteve më të përshtatshme institucionale, arsimore e shkencore për avancimin e studimeve linguistike shqipe. Kjo ndikoi që të zgjerohej gama e interesimeve shkencore dhe të shtohej numri i studiuesve të cilët merreshin me probleme të shqipes. Kur flasim për profilin dhe fushat e studimeve linguistike shqipe gjatë shekullit XX, duhet theksuar se këto studime shtriheshin në disa fusha. Fillimisht, falë interesimeve të autorëve të huaj, si: Gustav Meyer, Holger Pedersen, Norbert Jokl, Agna Desnickaya, Eric Hamp dhe të tjerë, vëmendja u përqendrua në trajtimin e probleme nga fusha e historisë së gjuhës shqipe dhe të lidhjeve të saja me gjuhët e rajonit e me gjerë. Studimet historike-krahasimtare të autorëve të huaj, u pasuan nga studimet e autorëve shqiptarë, si: Eqrem Çabej, Aleksandër Xhuvani, Shaban Demiraj, Idriz Ajeti, Besim Bokshi dhe të tjerë, të cilët plotësuan mozaikun e të arriturave në fushën e historisë së shqipes. Në kuadër të këtyre studimeve u trajtuan çështje që kanë të bëjnë me etimologjinë e shqipes, me probleme të fonologjisë dhe gramatikës historike, si dhe me çështje të tjera që kanë të bëjnë me afërsinë dhe me përkimet e shqipes qoftë me gjuhët e Ballkanit, qoftë me gjuhët e tjera evropiane.
Përveç studimeve në fushën e historisë së shqipes, pas Luftës së Dytë Botërore morën hov edhe studimet në fushat e tjera të gjuhësisë shqiptare. Në atë periudhë pati një përqendrim paralel në dy fusha kryesore studimore. Së pari, iu kushtua vëmendja procesit të normimit të shqipes, proces ky që u vu në qendër të vëmendjes së elitave politike e kulturore në Shqipëri, por edhe në Kosovë. Aktivitetet kryesore u përqendruan në hartimin e dokumenteve normative të shqipes standarde, siç ishin drejtshkrimet e fjalorët e ndryshëm të shqipes të botuar në Shqipëri dhe në Kosovë që nga viti 1947 e deri më 1972. Së dyti, puna kryesore qe përqendruar në studimin e problemeve në fushën e fonetikës, morfologjisë, sintaksës, leksikut, si dhe në  hartimin e gramatikave dhe të fjalorëve të shqipes. Si rezultat i këtyre studimeve u botuan shumë gramatika e botime të tjera shkencore, të cilat nuk do t’i përmendim një nga një, por të cilat kontribuuan në përparimin e studimeve linguistike shqiptare. Gjithashtu, vlen të përmendet së në atë periudhë në fushën e dialektologjisë pati një sërë aktivitetesh të vazhdueshme për studimin e dialekteve e të folmeve të shqipes, studime këto që kishin për qëllim hartimin e Atlasit Dialektor të Shqipes. Këto studime dialektore ndihmuan në krijimin e një pasqyre sadopak të qartë për të folmet e arealit të shqipes, për tiparet dhe për gjendjen e tyre.
Megjithatë, kur po flasim për këto studime, përkundër përpjekjeve dhe të arriturave studimore, gjuhësia shqiptare e asaj periudhe vazhdonte të mbetej e pa ndikuar nga drejtimet moderne linguistike të shekullit XX, siç ishin strukturalizmi, funksionalizmi e gramatika gjenerativiste transformacionale. Drejtimet intersidiplinare, siç ishin sociolinguistika e psikolinguistika, të cilat filluan të zhvilloheshin gjatë viteve ’50 të shekullit të kaluar, pothuajse ishin të panjohura për gjuhësinë shqiptare të para 3-4 dekadave.  Arsyet për mosdepërtimin e këtyre drejtimeve linguistike në Shqipëri mbase duhet kërkuar në rrethanat politike, ekonomike e kulturore, të cilat mbretëronin në Shqipërinë e asaj periudhe. Mbyllja hermetike dhe izolimi i vendit pengonin kontaktet me botën tjetër dhe ndikonin në përcjelljen e rrjedhave studimore moderne të kohës.
Mungesa e informatave dhe mosnjohja e drejtimeve linguistike të kohës, manifestohej përmes kompleksit të refuzimit ideologjik të drejtimeve moderne linguistike. Ideologjia bëhej mburojë për mosdije dhe refuzim. Pikëpamjet e pakta teorike të strukturalizmit, gjenerativizmit e funksionalizmit, për të cilat ndonjë gjuhëtar kishte informacione të kufizuara, hidheshin poshtë nga të tjerët, duke u stigmatizuar e cilësuar me përplot atribute negative ideologjikisht të motivuara. Në anën tjetër, kishte edhe gjuhëtarë, që edhe pse mund të kishin sadopak njohuri për zhvillimet moderne në fushën e gjuhësisë, pikërisht për shkak të stigmatizimit ideologjik, nuk zbatonin dot në studimet e tyre metoda e skema teorike të drejtimeve të përmendura linguistike. Në atë periudhë gjuhësia shqiptare mbeti e izoluar dhe e pandikuar nga shkollat e drejtimet e atëhershme moderne linguistike. Kjo situatë ndikoi drejtpërdrejt në nivelin e zhvillimit të gjuhësisë shqiptare dhe pati për pasojë shfaqjen e mangësive të shumta teorike e praktike në studimet në fushën e gjuhësisë. Në fakt, gjuhësia shqiptare edhe sot e gjithë ditën nuk ka arritur të dalë krejtësisht nga skemat e gjuhësisë tradicionale, në të cilat ka qenë e ngujuar për gati 5 dekada.
 Ndryshimi i rrethanave politike, ekonomike e kulturore, si dhe zhvillimi i teknologjisë informative, në këto dy dekadat e fundit, i ka hapur rrugë depërtimit të drejtimeve moderne linguistike, të cilat kanë filluar të përqafohen nga studiuesit e brezit të ri. Këto zhvillime sigurisht që do të ndikojnë në zhvillimin pozitiv të gjuhësisë shqiptare në shekullin në të cilin po jetojmë.

1.       Zhvillimi i sociolinguistikës si shkencë interdisiplinare

Pak më parë u tha që drejtimet interdisiplinare siç është sociolinguistika kanë depërtuar fare pak në gjuhësinë shqiptare. Studimet sociolinguistike, në fakt, janë vazhdimësi e studimeve dialektore të ndërmarra në Europë, SHBA e gjetiu gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX dhe gjysmës së parë të shekullit XX. Kalimi nga studimet dialektore në studimet sociolinguistike është i ndërlidhur me përfshirjen në anketim të respodentëve nga qendrat urbane, krahas modelit tradicional dialektologjik të gjetjes së informatorëve në zonat më të thella të izoluara rurale, te të cilët kërkoheshin izoglosat e caktuara. Ky element ka ndikuar që në studimet dialektore të dalë në shesh edhe ndikimi i faktorëve shoqëror në ligjërim, pikërisht për faktin se shtresëzimi shoqëror i qendrave urbane është shumëdimensional. Elementet e para të studimeve gjuhësore që marrin parasysh ndikimin e faktorëve shoqërorë i gjejmë në studimet e autorëve indianë dhe japonezë, por sociolinguistika e mirëfilltë mund të thuhet se fillon me studimet e gjashtë studiuesve, të cilët mund të konsiderohen si pionierë të sociolinguistikës. Në këtë mes, në radhë të parë duhet përmendur William Labovin, i cili me punimet e tij të para në fushën e sociolinguistikës sasiore në fillim të viteve ’60 të shekullit të kaluar konsiderohet si themelues i kësaj disipline. Përveç tij, themelues të sociolinguistikës mund të konsiderohen edhe sociologu britanik Basil Bernstein, i cili me punën e tij mbi kodet e ndërlidhura me klasat hapi shtigje të rëndësishme për studimet sociolinguistike. Autorët e tjerë që ndihmuan në konsolidimin e kësaj disipline janë: Dell Hymes, i cili formësoi të ashtuquajturën “etnografi të komunikimit”, John Gumperz, i cili mund të konsiderohet si themelues i sociolinguistikës interaksionale, si dhe Charles Ferguson dhe Joshua Fishman të cilët zgjeruan edhe më tej hapësirat e studimeve sociolinguistike, duke përfshirë trajtimin e varieteteve gjuhësore dhe dukurive që ndërlidhen me raportet midisi varieteteve gjuhësore.  Të gjithë këta autorë, përveç Bernsteinit, ndonëse edhe ai ishte ftuar, qenë të pranishëm në Institutin Gjuhësor në Bloomington, në verën e vitit 1964, ngjarje kjo që i dha shtytje studimeve sociolinguistike. Këta autorë, të cilët ndonëse tashmë mund të quhen klasikë, mbeten të patejkaluar në studimet sociolinguistike. Autorë të tjerë, si Peter Trudgill, Lesley e James Milroy, Walter Wolfram, Nikolas Coupland, Deborah Tannen, Norman Fairclough e të tjerë, me punimet e tyre ndihmuan në avancimin e sociolinguistikës si disiplinë shkencore. Përndryshe, duket që për herë të parë termin sociolinguistikë ta ketë sajuar, më 1939,  Thomas Callan Hudson.
Sot, sociolinguistika është disiplinë që ka arritur përparime e rezultate të shumta studimore dhe ka konsoliduar metodologjinë kërkimore, sidomos në SHBA dhe në Europën Perëndimore. Përveç gjuhësisë, ajo ndërthuret edhe me disiplina të tjera shoqërore, si: sociologjia, psikologjia, antropologjia e etnologjia, gjë që ka ndikuar që kjo disiplinë të marrë karakter me të vërtetë interdisiplinar. Krahas problemeve dhe çështjeve tashmë tradicionale nga fusha e politikës dhe planifikimit gjuhësore, nga fusha e kontakteve të gjuhëve, në kuadrin e sociolinguistikës sot trajtohen edhe çështje të variacionit gjuhësore, të varieteteve e të stileve funksionale, probleme të gjuhës, kulturës e mendimit, si dhe çështjet e problemet nga fusha e sociolinguistikës interaksionale e të analizës së diskursit. Me fjalë të tjera, gama e interesimeve sociolinguistike përfshin pothuajse çdo modalitet të ndikimit të faktorëve shoqërorë, kulturorë e psikologjikë në ligjërimin e individit dhe të grupeve të ndryshme shoqërore. Në SHBA dhe në Europë, sociolinguistika zë vend qendror në planet dhe programet e institucioneve të ndryshme universitare dhe instituteve të ndryshme, të cilat në kuadrin e tyre kanë edhe departamentet e gjuhësisë.

2.       Gjendja e sotme e studimeve sociolinguistike shqipe

Sa i përket studimeve sociolinguistike në fushën e shqipes, ato janë krejt të pakta dhe nuk mund të flitet për një disiplinë të konsoliduar studimore në gjirin e shqipes. Në bibliografinë e studimeve albanologjike mund edhe të hasësh shpesh tituj punimesh që përmbajnë atributin “sociolinguistik”, por në shumicën e atyre punimeve ka pak ose aspak sociolinguistikë. Mjafton të bëhet një kërkim në Google duke përdorur fjalët kyçe “studime” (studies), “sociolinguistike” (sociolingustics) dhe “shqipe” (Albanian) dhe literatura kryesor e vetme që shfaqet është një publikim i veçantë, nr. 178, i revistës “International Journal of the Sociology of Language”, revistë që ka si kryeredaktor sociolinguistin e mirënjohur Joshua A. Fishman, me titull:  "Sociolinguistic Studies on the Albanian language" (2006). Në këtë botim, i cili është redaktuar nga Eda Derhemi dhe Pandeli Pani, janë të përfshirë disa punime të autorëve të ndryshëm shqiptarë e të huaj, si: Gjovalin Shkurtaj, Bahri Beci, Eric P. Hamp, Eda Derhemi, Pandeli Pani, Basil Schader, Xheval Lloshi, Jani Thomaj, Rami Memushaj dhe Wilfried Fidler, shumica e të cilëve nuk shquhen për ndonjë fokusim të veçantë në fushën e sociolinguistikës. Çdo kërkim tjetër për referenca lidhur me studimet sociolinguistike në fushën e shqipes rezulton mjaft i varfër.
Studimet e para sporadike që trajtojnë probleme sociolinguistike të shqipes janë kryer në fillim të viteve ’70 të shekullit të kaluara. Ndër studimet e para të karakterit sociolinguistik që trajton probleme të shqipes, mund të konsiderohet studimi i Peter Trudgillit (1975) në fushën e kontakteve të gjuhëve, lidhur me gjendjen e arvanishtes në Greqi (Trudgill, 1990). I po të njëjtës periudhë është edhe studimi i parë i mirëfilltë sociolinguistik në fushën e politikës dhe planifikimit gjuhësor të shqipes i autores amerikane Jannet Byron (1976), i cili trajton rrjedhat e planifikimit të shqipes në Shqipëri dhe ndikimin e faktorëve shoqërorë e ideologjikë të kohës në këtë proces. Në një punim tjetër ajo merr në trajtim edhe procesin e planifikimit të shqipes në hapësirat e ish-Jugosllavisë (1979). Një autor tjetër i huaj që është marrë me probleme të shqipes, më konkretisht të arvanishtes, është Lukas D. Tsipis, i cili në librin e tij “A Linguistic Anthropology of Praxis and Language Shift: Arvanitika (Albanian) and Greek in Contact” gjithashtu trajton gjendjen e arvanishtes në Greqi.
Sa u përket autorëve shqiptarë, është Rexhep Ismajli (1978, 1990, 1994, 1998, 2003, 2005) ai i cili e hapi i pari dritaren e sociolinguistikës për botën shqiptare, siç bëri edhe me drejtimet e tjera moderne linguistike (Munishi, 2012). Nga gjysma e dytë e viteve ’70 të shekullit XX, në disa punime të tij, Rexhep Ismajli në mënyrë të vazhdueshme u mor me trajtimin çështjeve të planifikimit gjuhësor dhe të shqipes standarde, duke mos u kufizuar vetëm në përshkrimin e normës së saj e në çështje të kulturës së gjuhës, që ishte bërë zakon në atë periudhë, por duke trajtuar problemet e planifikimit të shqipes nga një këndvështrim deri atëherë i ri në gjuhësinë shqiptare – nga këndvështrimi sociolinguistik. Po ashtu, ai trajtoi edhe tema të tjera të natyrës sociolinguistike, siç janë çështjet që kanë të bëjnë me gjuhën, kulturën, etninë dhe kombin. Veprimtaria e tij pioniere në fushën e sociolinguistikës jo vetëm që u bë model për disa linguistë të rinj që ta ndjekin rrugën e tij, por pati ndikim të drejtpërdrejtë në rrjedhat e kahet e zhvillimit të gjuhësisë shqiptare.
Ndër autorët e tjerë që kanë trajtuar problemet e shqipes në rrafshin sociolinguistik është edhe Mariana Ymeri, e cila në një punim të saj që i takon rrafshit të sociolinguistikës është marrë me qëndrimet e studentëve lidhur me raportet gjuhë standarde/dialekt. Ky punim paraqet njërin ndër hulumtimet e para të nivelit edhe kualitativ, edhe kuantitativ sociolinguistik në rrafshin e shqipes (Ymeri, 1993). Më pas, në punimet e tjera kjo autore trajtoi edhe çështjet e ekonomizimit gjuhësore në kuadrin e planifikimit të gjuhës (1994), si dhe tiparet e ligjërimit të folur në chat (2005). Një kontribut të veçantë Ymeri dha me rastin e përkthimit të librit të Richard A. Hudson, Sociolingustika (2002). Ky libër edhe sot shërben si një tekst i dobishëm universitar për studentët e degëve të gjuhësisë, ndonëse ka ankesa nga studentët (së paku këta të Prishtinës) lidhur me stilin dhe  kuptueshmërinë e tekstit në gjuhën shqipe. Një tjetër tekst në shqipe të sociolinguistikës e kemi të botuar më herët, më 1996, të autorit Gjovalin Shkurtaj. Aspektit teorik të planifikimit gjuhësor i është qasur edhe Rahmi Memushaj (1996, 1997). Çështjet e politikës gjuhësore dhe të planifikimit të shqipes në Shqipëri janë trajtuar edhe nga Bahri Beci, në një sërë punimesh të botuara gjatë viteve ’90 të shekullit të kaluar, punime këto të cilat janë përmbledhur në një libër të titulluar “Probleme të politikës gjuhësore dhe të planifikimit gjuhësor në Shqipëri”’ (Beci, 2003).
Ndërkaq, ndikimi ideologjik në standardizimin e shqipes është përshkruar nga Ardian Vehbiu (1997). Në vitet e fundit Vehbiu ka botuar dy libra të tjerë: “Fraktalet e shqipes, rrëgjimi i gjeometrive të standardit” (2007) dhe “Shqipja totalitare, tipare të ligjërimit publik në Shqipërinë e viteve 1945-1990” (2009), në të cilat trajton më thellë problemet e shqipes standarde dhe ndikimin ideologjik në procesin e standardizimit të shqipes.
Pas vitit 2002 kemi një varg punimesh nga fusha e sociolinguistikës, të botuara kryesisht në Kosovë, të cilat trajtojnë çështje të politikës dhe të planifikimit gjuhësor të shqipes, probleme të kontakteve gjuhësore, të rrezikshmërisë së gjuhëve e çështje të analizës së diskursit. Ndër autorët që janë marrë me probleme të ndryshme sociolinguistike të shqipes po përmendim Eda Derhemin, e cila ka trajtuar çështjen e rrezikshmërisë së një varieteti të shqipes, të arbërishtes, dhe dukuri të caktuara të lidhura me të. (Derhemi, 2002, 2003, 2006). Duhet theksuar se, në këto 10 vitet e fundit, pikërisht Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare u bë tribunë e shqyrtimeve sociolinguistike. Nën drejtimin e Rexhep Ismajlit është krijuar thuaj një qerthull i studimeve sociolinguistike në Prishtinë. Kështu, Bardh Rugova (2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011) ka trajtuar çështje të analizës së diskursit, me theks të veçantë në diskursin e mediave, dukurinë e dizajnit të audiencës dhe çështje të statusit të gjuhëve. Rrahman Paçarizi (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010) i është qasur problemit të planifikimit gjuhësor të shqipes nga aspekti psiko-sociolinguistik, ka trajtuar dukurinë e komunikimit përmes mesenxherit, si dhe problemin e rrezikshmërisë së gjuhës shqipe. Shkumbin Munishi (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012) është marrë me çështje të politikës dhe planifikimit gjuhësor, me çështje të variacionit gjuhësor, çështje të barazisë së gjuhëve e ideologjisë gjuhësore, ndikimin e Internetit në shqipe e kështu me radhë. Ndër autorë të tjerë që kanë trajtuar probleme të ndryshme të natyrës sociolinguistike janë edhe Lindita Tahiri (2009), e cila ka trajtuar çështje të stileve të gjuhës, Ferit Rustemi (2011), Ledi Shamku – Shkreli (2005, 2010), Ardian Doka (2008), Merita Hysa dhe Orjeta Baja (2009), Julie May Kolgjini (2010), Bregasi (2008, 2010, 2011) e që mund të ketë edhe autorë të tjerë, të cilët mbase kam harruar t’i përmendi në këtë rast, ose mund të mos kem pasur informacionin e duhur. Këtu të shtojmë se ka edhe një numër studimesh nga fusha e kontakteve të gjuhës, siç janë disa studime të Vesel Nuhiut, Blerta Mustafës, Haxhi Shabanit dhe të disa autorëve të tjerë, te të cilat ka një qasje sociolinguistike dhe të cilat dallojnë prej studimeve tradicionale të huazimeve gjuhësore që janë kryer edhe më parë në gjuhësinë shqiptare, por në studimet në fushën e kontakteve të gjuhës nuk do të ndalem më gjatë.
Me pak fjalë, u përpoqa t’i përmbledh kontributet e deritanishme në fushën e studimeve sociolinguistike të shqipes, për të dhënë një pasqyrë të gjendjes së sociolinguistikës ndër ne. Po ritheksoj, sigurisht, mund të ketë edhe punime të tjera, të cilat ose mund t’i kem harruar, ose mund të mos jem në dijeni për to, por kontributet që i përmenda konsideroj se janë më kryesoret për zhvillimin e sociolinguistikës shqiptare.

3.       Hapësirat e mundshme të hulumtimeve sociolinguistike

Pasqyra e studimeve sociolinguistike, të cilën u përpoqa ta paraqes pak më parë, dëshmon qartë se sociolinguistika shqiptare vazhdon të mbetet në fillimet e saja, pa shenja të dallueshme të një përparimi modest. Ajo vazhdon të mbetet fushë e interesimeve të kufizuara individuale, në të cilën mungojnë studimet sistematike, por edhe ekipore.
Sot, bota shqiptare, areali shqipfolës në Ballkan dhe diaspora, paraqet një parajsë më vete për studime sociolinguistike, pikërisht për shkak të gjendjes politike, ekonomike e kulturore të trojeve shqiptare. Ambienti kulturor e politik në të cilin jetojnë shqiptarët, në Shqipëri e Kosovë, por edhe në Maqedoni, Mal të Zi e në diasporë, aktualisht paraqet një burim të pashtershëm për shfaqjen e dukurive të ndryshme sociolinguistike. Prandaj, studimi i tyre do të ishte me interes dhe dobi të veçantë.
Zhvillimi i sociolinguistikës nënkupton braktisjen e studimeve tradicionale dialektore, që edhe ashtu kanë ngecur, dhe përqendrimin në studime të varieteteve të ndryshme të shqipes, me theks të veçantë në studimin e vernakularëve urbanë, të regjistrave e stileve të tjera funksionale të shqipes. Kjo nënkupton braktisjen e formave dhe metodologjisë tradicionale të studimeve dialektore, përvetësimin e metodave sociolinguistike dhe zbatimin e metodave kualitative e kuantitative sociolinguistike në studimet gjuhësore. Në këtë kuptim mund të kryhen edhe hulumtime e anketime sociolinguistike edhe në nivel kombëtar. Në fushën e politikës gjuhësore dhe të planifikimit të shqipes ndonëse ka disa përparime, mbetet ende punë për t’u bërë. Në fushën e politikës gjuhësore mungon një politikë gjuhësore brenda shoqërisë shqiptare, mbi të cilën do të bazoheshin qëndrimet ndaj gjuhës.
Planifikimi i statusit është trajtuar deri diku, por mbetet mjaft hapësirë të hulumtohet adekuaciteti i statusit të shqipes në arealin shqipfolës, planifikimi i funksioneve dhe realizimi i statusit në praktikë, punë këto që mund të kryhen përmes hulumtimeve empirike e sasiore.  Planifikimi nxënies mbetet fushë që ka ngecur prapa. Me interes paraqesin studimet sociolinguistike në ndërlidhje me praktikat arsimore. Kështu, mund të ketë studime të nxënies së gjuhës, të analizës së bisedave në klasë, ndikimi i faktorëve sociolinguistikë te nxënësit në procesin mësimor, çështjet e pabarazisë gjuhësore dhe lidhja e gjuhës me prejardhjen regjionale e sociale të nxënësve, si burim i pabarazisë gjuhësore, përfaqësimi i kontekstit me rastin e procedimit të informatave, si dhe shtrëngimet psiko-sociolinguistike te nxënësit e shumë e shumë aspekte të tjera. Edhe planifikimi i korpusit është fushë ku mund të bëhen studime të shumta sociolinguistike, të cilat do të ndihmonin në praktikat standardologjike të shqipes, sidomos në këtë kohë kur flitet aq shume për rishqyrtimin eventual të normës. Në fushën e planifikimit të korpusit të shqipes standarde, ose më mirë të themi të rishqyrtimit të tij, mund të thuhet se studimet kanë ngecur aty ku kanë qenë më 1972. Lëvizje të vetme pozitive në këtë drejtim paraqesin veprimtaritë e Këshillit Ndërakademik dhe Konferenca e Durrësit e vitit 2010.
Fusha krejtësisht të paprekura mbeten sociolinguistika variacionale dhe sociolinguistika interaksionale, si dhe analiza e diskursit. Studimi i varieteteve gjuhësore, analiza e bisedave dhe ndërlidhja e tyre me faktorët shoqërorë dhe studimet e diskursit, sidomos të teksteve të folura, do të ishin një kontribut i çmuar për shqipen, por për t’u kryer studime të tilla duhet përgatitje paraprake metodologjike në fushën e sociolinguistikës.
                Për ta tejkaluar këtë gjendje mendoj se duhet angazhim më i madh i institucioneve arsimore e shkencore në hapësirat shqiptare për të dhënë orientimin e duhur studimor dhe për t’i orientuar kërkuesit shkencorë drejt hapësirave sociolinguistike. Studimet sociolinguistike do të ndihmonin më së tepërmi në paraqitjen e gjendjes aktuale të shqipes dhe të varieteteve të saja, si dhe ndikimin e faktorëve të shumtë kulturorë, ekonomikë dhe politikë në fenomenet që i hasim në shqipe.
Një element tjetër i rëndësishëm është edhe orientimi i studentëve për t’u kapur me probleme sociolinguistike qysh në kohën e studimeve të tyre. Kjo do të ndikonte që edhe brezat e studiuesve të rinj të përgatiten në aspektin teorik, metodologjik e praktik për të trajtuar çështje nga fusha e studimeve sociolinguistike dhe kjo do të ndihmonte që ata të lidhen me trendët studimor botërorë.
Një avantazh, i cili është në dobi të përparimit të studimeve sociolinguistike, është edhe përparimi që është’ arritur në fushën e teknologjisë informative. Sot, ka mjaft softuerë të zhvilluar të cilët përdoren për studimet sasiore në shkencat shoqërore. Si shembull po japim softuerët, si “IMB SPSS software”, i cili përdoret për hulumtimin dhe analizimin e të dhënave statistikore në studimet kuantitative dhe softueri “Praat”, i cili mund të ndihmojë në analiza të ndryshme fonetike të të folurit. Natyrisht, ka edhe softuerë të tjerë që mund të përdoren për analiza të tekstit e të konkordancave, si dhe shumë e shumë aspekte të tjera që janë me interes për studime linguistike, por që nuk do të ndalem më gjatë te ta.
Lëvrimi i fushave studimore sociolinguistike që u përmendën pak më parë, jo vetëm që do të ndihmonte në zhvillimin e sociolinguistikës shqipe, por përfitimi kryesor që do të vinte nga studimet e problemeve aktuale sociolinguistike të shqipes do të ishte ndërtimi i një pasqyre të qartë të gjendjes së sotme të shqipes dhe të kodeve të saja. Njohja e kësaj baze do të ndihmonte në kanalizimin dhe zgjidhjen e problemeve të cilat i ka shqipja e sotme, si dhe në afrimin më të madh të kodeve të shqipes me folësit e saj.

PËRFUNDIME
               
Në këtë punim i përpoqa të paraqes një tablo sa më të qartë të gjendjes aktuale të studimeve sociolinguistike të shqipes. Studimet sociolinguistike të shqipes janë vazhdimësi e studimeve të tjera të karakterit linguistik që janë kryer në fushën e gjuhësisë shqiptare gjatë shekullit të kaluar. Ndonëse kanë kaluara më shume se 5 dekada që kur sociolinguistika është shfaqur si shkencë inderdisiplinare në SHBA dhe në Europën Perëdnimore, ajo ka shënuar të arritura të pakta në fushën e gjuhësisë shqiptare. Kjo ka ndodhur kryesisht për shkak të rrethanave politike e ekonomike që kanë mbretëruar në Shqipëri e Kosovë gjatë gjysmës së dytë së shekullit XX dhe refuzimit ideologjik që u është bërë drejtimeve moderne linguistike kryesisht në Shqipëri, e më pak edhe në Kosovë.
Në dy dekadat e fundit janë shtuar interesimet për trajtimin e problemeve të shqipes nga këndi sociolinguistik. Studimet kryesore sociolinguistike janë kryer në fushën e planifikimit të shqipes dhe të politikës gjuhësore e, deri diku, janë trajtuar edhe çështjet e ndikimit ideologjik, të variacionit gjuhësor të shqipes, të kontakteve të gjuhës e kështu me radhë. Por, mbeten ende fusha fare pak të prekura, siç janë: analiza e bisedave e të diskursit, trajtimi më i thellë i variacionit gjuhësor përmes studimeve sasiore dhe i dukurive që dalin nga variacioni gjuhësor, siç është rasti i ndërrimit të kodit, e kështu me radhë.
Për t’i çuar përpara studimet sociolinguistike mendoj se në radhë të parë duhet të ndryshohet qasja dhe perceptimi që njerëzit e kanë për këtë fushë. Marrja me probleme të sociolinguistikës nënkupton në radhë të parë përgatitjen interdisiplinare teorike të studiuesve potencialë në fushat e tilla, si: gjuhësia, sociologjia, filozofia e antropologjia. Po ashtu, është e nevojshme që studiuesit potencialë të jenë të përgatitur në aspektin metodologjik dhe t’i njohin metodat tashmë të etabluara të hulumtimit empirik e sasior të ligjërimit. Këto janë parakushtet e domosdoshme që duhen plotësuar, në mënyrë që të kemi studiues, të cilët do t’u rrekeshin problemeve të shumta nga fusha e sociolinguistikës seriozisht dhe me përkushtim. Hulumtimet sociolinguistike të shqipes janë më se domosdoshme për shqipen, sepse jo vetëm që do të paraqitnin më së miri gjendjen aktuale të shqipes në kontekstin e tanishëm shoqëror në të cilin funksionon ajo, por edhe do ta përvijonin rrugën për zgjidhjen e problemeve të cilat i ka shqipja.

REFERENCAT:

Beci, Bahri (2003), Probleme të politikës gjuhësore dhe të planifikimit gjuhësor në Shqipëri, Dukagjini, Pejë.
Bregasi, Majlinda (2008), Minoritetet gjuhësore në Kosovë, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 28/1, Prishtinë.
Bregasi, Majlinda (2010), Biseda në debatet televizive politike në Shqipërdi dhe Kosovë, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 29/1, Prishtinë.
Bregasi, Majlinda (2010), Gjuha e keqe, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 30, Prishtinë, 2011.
Byron, Jannet (1976), Selection among alternates in language standardization – The case of Albanian, Mouton The Hague, Paris.
Byron, Jannet (1979), Language Planning in Albania and in Albanian-Speaking Yugoslavia, Word vol. 30, nr. 1-2, April-August.
Çepani, Anila (2006), Probleme të kulturës së gjuhës në përdorimin e shqipes në internet, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, 25/1, Prishtinë, 2006.
Derhemi, Eda (2002), The Endangered Arbresh Language and the Importance of Standardised Writing for its Survival: The Case of Piana degli Albanesi, Sicily, International Journal on Multicultural Societies (IJMS) Vol. 4, No. 2, 2002, “Protecting Endangered Minority Languages: Sociolinguistic Perspectives.
Derhemi, Eda (2003), New Albanian immigrants in the old Albanian diaspora: Piana degli Albanesi, Journal of Ethnic and Migration Studies (JEMS). Vol. 29, no. 6, University of Sussex, England, 2003, p. 1015-1033.
Derhem, Eda (2006), Features of dysfunctional attrition in the Arbresh of Piana degli Albanesi. The International Journal of the Sociology of Language. # 178, 2006. p. 31-55.
Doka, Ardian (2008), Ligjërimet rinore, entitete pa kufij, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, 27/1, Prishtinë.
Hysa, Merita – Baja, Orjeta (2009), Standardi dhe perspektivat pragmatike të variacionit gjuhësor, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 28/1, Prishtinë.
Ibrahimi, Mustafa, (2009), Ndikimi i faktorëve sociolinguistikë në zhvillimin dhe përhapjen e gjuhës së përbashkët shqipe, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 28/1, Prishtinë.
Ismajli, Rexhep (2005), Gjuhë standarde dhe histori identitetesh, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë.
Ismajli, Rexhep (2003), Standarde dhe identitete, Dukagjini, Pejë.
Ismajli, Rexhep (1998), “Në gjuhë” dhe “për gjuhë”, Dukagjini, Pejë.
Ismajli, Rexhep (1994), Etni e modernitet, Dukagjini, Pejë.
Ismajli, Rexhep (1991), Gjuhë dhe etni, Rilindja, Prishtinë.
Jorgaqi, Kristina (2009), Aspekte të politikës gjuhësore në Shqipërinë paskomuniste, Studime Filologjike, Qendra e Studimeve Albanologjike, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë.
May-Kolgjini, Julie (2010), Mundësia e përdorimit të paskajores në standardin e gjuhës shqipe, Shqipja në etapën e sotme: politikat e përmirësimit dhe të pasurimit të standardit (Aktet e konferencës shkencore – Durrës 15-17 dhjetor 2010), Qendra e Studimeve Albanologjike, Tiranë, 2011.
Kostallari, Androkli (1984), Gjuha letrare kombëtare dhe epoka jonë (referat), në: Gjuha letrare kombëtare shqipe dhe epoka jonë, Tiranë, 1988. 
Memushaj, Rahmi (1996), Planifikimi gjuhësor si objekt i sociolinguistikës, Studime albanologjike 1, Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Historisë dhe i Filologjisë, Tiranë.
Memushaj, Rami (1997), Planifikimi gjuhësor si element i strategjisë kombëtare, Studime 4, ASHAK, Prishtinë, 1998.
Munishi, Shkumbin (2002), Pikëpamjet e Androkli Kostallarit për gjuhën standarde shqipe, punim i magjistraturës, Prishtinë.
Munishi, Shkumbin (2005) Rishikimi i normës një aspekt i standardizimit të gjuhëve, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën shqiptare 24/1, Prishtinë, 2005.
Munishi, Shkumbin (2006), Gjuha standarde dhe variacioni sociolinguistik, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, 25/1, Prishtinë, 2006.
Munishi, Shkumbin (2006), Gjuha standarde shqipe në Kosovë dhe drejtimet e zhvillimit të saj, disertacion i doktoratës, Prishtinë.
Munishi, Shkumbin (2007), Pikëpamjet e Idriz Ajetit për bazën dialektore të gjuhës standarde shqipe, ASHAK, Prishtinë.
Munishi, Shkumbin (2008), Globalizimi, komunikimi gjuhësor dhe gjuha shqipe, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, 27/1, Prishtinë, 2008, f. 321-341; shih edhe në Internet: http://www.linguasocio.blogspot.com/.
Munishi, Shkumbin (2009), Barazia e gjuhëve në Kosovë dhe perspektiva evropiane, 1 Uluslararasi Balkanlarda Tarih ve Kültür Kongresi, Bildirler Kitabi, (Kongresi I Ndërkombëtar Ballkanik), 10-16 Mayis, 2009, Kosova, Priştine. (shih edhe në Internet: http://www.linguasocio.blogspot.com/).
Munishi, Shkumbin (2009), Gjuha shqipe dhe Interneti, Filologji, 16, Universiteti i Prishtinës, Prishtinë, 2009, f. 75-95. (shih edhe në Internet: http://www.linguasocio.blogspot.com/).
Munishi, Shkumbin (2009), Variacioni gjuhësor në mediet audio-vizuele, Media, Universiteti i Prishtinës, Prishtinë, 2009, f. 93-101. (shih edhe në Internet: http://www.linguasocio.blogspot.com/).
Munishi, Shkumbin (2009), Gjuha standarde shqipe dhe konvergjenca e gjuhës së folur, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 28/1, Prishtinë, 2009. (shih edhe në Internet: http://www.linguasocio.blogspot.com/).
Munishi, Shkumbin (2009), Vështrim sociolinguistik i pikëpamjeve të Selman Rizës për formimin e shqipes standarde, Konferencë Shkencore: Selman Riza – gjuhëtar dhe atdhetar i shquar, me rastin e 100 vjetorit të lindjes, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Qendra e Studimeve Albanologjike dhe Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, Tiranë, 2009, Studime 18, ASHAK, Prishtinë 2012. (shih edhe në Internet: http://www.linguasocio.blogspot.com/).
Munishi, Shkumbin (2010),  Planifikimi i statusit të gjuhëve në Kosovë, Pozita e sotme e gjuhës shqipe në Mal të Zi në krahasim me atë në përgjithësi (sesion shkencor i organizuar më 19.12.2010 në Ulqin – Mali i Zi), Art Club, Ulqin, Mali i Zi, 2010. (shih edhe në Internet: http://www.linguasocio.blogspot.com/).
Munishi, Shkumbin (2010), Konfliktet dhe kontaktet gjuhësore, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 29, Prishtinë, 2010. shih edhe në Internet: http://www.linguasocio.blogspot.com/).
Munishi, Shkumbin (2010), Mbi mundësinë e integrimit të paskajores në gjuhën standarde shqipe, Shqipja në etapën e sotme: politikat e përmirësimit dhe të pasurimit të standardit (Aktet e konferencës shkencore – Durrës 15-17 dhjetor 2010), Qendra e Studimeve Albanologjike, Tiranë, 2011. (shih edhe në Internet: http://www.linguasocio.blogspot.com/).
Munishi, Shkumbin (2011) Gjuha dhe ideologjia, Filologji 18, UP, Prishtinë, 2011. (shih edhe në Internet: http://www.linguasocio.blogspot.com/).
Munishi, Shkumbin (2011) Politika dhe planifikimi gjuhësor i shqipes në kontekstin e sotëm, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 30, Prishtinë, 2012.
Munishi, Shkumbin (2011) Probleme të zbatimit të dygjuhësisë shqip-serbisht në Kosovë, Sesioni Shkencor “Shqipja dhe gjuhët e Ballkanit”, Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, Prishtinë, 2012.
Munishi, Shkumbin (2012), Rexhep Ismajli - nismëtar i drejtimeve moderne linguistike shqiptare, Festschrift për nder të 65 vjetorit të lindjes së Akademik Rexhep Ismajlit, Prishtinë (në botim).
Mustafa, Blerta (2005), Factors influencing Code-Switching in Kosova, Filologji 13, Univrsiteti i Prishtinës, Fakulteti i Filologjisë, Prishtinë.
Mustafa, Blerta (2006) Between-speaker variacion in the success rate of language aquisition in spite of the same teaching input, Filologji 14, Univrsiteti i Prishtinës, Fakulteti i Filologjisë, Prishtinë.
Nuhiu, Vesel (1995), Interferenca morfologjike e anglishtes në shqipen e Amerikës, Studime 2, ASHAK, Prishtinë, 1996.
Paçarizi, Rrahman (2005), Raportet standard/dialekt dhe rrezikshmëria e shqipes në raportet globale, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 24/1, Prishtinë.
Paçarizi, Rrahman (2006), Vendi i analizës psikolinguistike në rishikimin e gjuhës standarde, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, 25/1, Prishtinë.
Paçarizi, Rrahman (2006), Gjuha e mesenxherit, Filologji 14, Univrsiteti i Prishtinës, Fakulteti i Filologjisë, Prishtinë.
Paçarizi, Rrahman (2008), Shqipja – globalizimi dhe glokalizimi, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 27/1, Prishtinë.
Paçarizi, Rrahman (2009), Interferenca ndërmjet gjuhës së folur dhe gjuhës së shkruar gjatë prodhimit gjuhësor, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 28/1, Prishtinë.
Paçarizi, Rrahman (2010), Natyra psikologjike e gjuhës si veti unike njerëzore, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 29/1, Prishtinë.
Paçarizi, Rrahman (2010), Rruga e zhvillimit të shqipes standarde në raport me nevojat e komunikimit, Shqipja në etapën e sotme: politikat e përmirësimit dhe të pasurimit të standardit (Aktet e konferencës shkencore – Durrës 15-17 dhjetor 2010), Qendra e Studimeve Albanologjike, Tiranë, 2011.
Paçarizi, Rrahman (2011), Shqipja standarde në parametrat psikolinguistikë, PEN Qendra e Kosovës, Prishtinë.
Rugova, Bardh (2007), Parimet e rregullave të tekstit te titujt e gazetave, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 26/1, Prishtinë.
Rugova, Bardh (2008), Globalizimi dhe gjuha e gazetave në Kosovë, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 27/1, Prishtinë.
Rugova, Bardh (2009), Gjuha e gazetave, Koha, Prishtinë.
Rugova, Bardh (2010), Gjuha e gazetave të Kosovës, Shqipja në etapën e sotme: politikat e përmirësimit dhe të pasurimit të standardit (Aktet e konferencës shkencore – Durrës 15-17 dhjetor 2010), Qendra e Studimeve Albanologjike, Tiranë, 2011.
Rugova, Bardh (2011), Pozita dhe statusi i shqipes kundruall gjuhëve të tjera të Ballkanit, Shqipja dhe gjuhët e Ballkanit, ASHAK, Prishtinë, 2012).
Rustemi, Ferit (2011), Qëllimet e planifikimit gjuhësor në shqipen kombëtare standarde sot, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 30, Prishtinë.
Spolsky, Bernard, Sociolinguistics and the Sociology of Language, Part 1 History of Sociolinguistics, në Internet: http://www.sagepub.com/upm-data/35389_5434_Wodak_Chap_01.pdf, qasja për herë të fundit më 2 gusht 2012.
Shabani, Haxhi (2007), Rrezikimi i gjuhës shqipe, Toena, Tiranë.
Shamku-Shkreli, Ledi (2005), Për një sociolinguistikë funksionale, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 24/1, Prishtinë.
Shamku-Shkreli, Ledi (2007), Standard dhe neostandart, Çabej, Tiranë.
Shamku-Shkreli, Ledi (2010), Neostandardi i shqipes – traditë dhe përtrimje, Shqipja në etapën e sotme: politikat e përmirësimit dhe të pasurimit të standardit (Aktet e konferencës shkencore – Durrës 15-17 dhjetor 2010), Qendra e Studimeve Albanologjike, Tiranë, 2011.
Schader, Basil (2004), Hulumtim rreth kod-suiçingut shqip-gjermanisht në Zvicrën gjermanishtfolëse, Studime 11, ASHAK, Prishtinë, 2005.
Shkurtaj, Gjovalin (1996), Sociolingustika, SHBLU, Tiranë.
Shkurtaj, Gjovalin  (1996), Nga gjeografia gjuhësore tek dialektologjia urbane, Studime albanologjike 1, Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Historisë dhe i Filologjisë, Tiranë.
Tahiri, Lindita (2009), Përdorimi i ligjërimeve bisedore në gjuhën e mediave në Kosovë, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 28/1, Prishtinë.
Trudgill, Peter (1975), Kontakti gjuhësor në Greqi, Ndikimet Ndërgjuhësore, Vesel Nuhiu, Rilindja, Prishtinë, 1990.
Vehbiu, Ardian (1997), Standard Albanian and the Gheg Renaissance: A Sociolinguistic Perspective, International Journal of Albanian Studies, Vol. 1 Issue 1. Fall 1997.
Vehbiu, Ardian (2007), Fraktalet e shqipes, rrëgjimi i gjeometrive të standardit, Çabej, Tiranë.
Vehbiu, Ardian (2009), Shqipja totalitare, tipare të ligjërimit publik në Shqipërinë e viteve 1945-1990, Çabej, Tiranë.
Ymeri, Mariana (1993), Raportet gjuhë standarde-dialekt në opinionet e studentëve, Gjuha jonë 1-4, Akademia e Shkencave e Republikës së Shqipërisë, Tiranë.
Ymeri, Mariana (1994), Ekonomia e gjuhës në planifikimin gjuhësor, Gjuha jonë 1-4/ 1994, Akademia e Shkencave e Republikës së Shqipërisë, Tiranë.
Ymeri, Mariana (2005), Tiparet e ligjërimit të folur në chat, Gjuha jonë 1-4/ 2005, Akademia e Shkencave e Republikës së Shqipërisë, Tiranë.

Thursday, March 22, 2012

PROBLEME TË ZBATIMIT TË DYGJUHËSISË SHQIP-SERBISHT NË KOSOVË


Shkumbin MUNISHI (Prishtinë)

1. HYRJE

Dygjuhësia si dukuri është e pranishme gjithandej nëpër botë dhe pothuajse nuk ka entitet shoqëror apo shtetëror që është krejtësisht njëgjuhësh. Pothuajse në çdo vend, dukuria e bilinguizmit i ka tiparet dhe karakteristikat e veta specifike. Kjo dukuri, e cila shfaqet si rezultat i kontakteve gjuhësore, është shumë komplekse dhe variabile, e ndërlidhur ngushtë me zhvillimet e përgjithshme shoqërore, politike e kulturore. Ndryshimet e këtyre faktorëve ndikojnë drejtpërdrejt edhe në aspekte të bilinguizmit në kuadër të entiteteve shoqërore dygjuhëshe. Duke qenë dukuri aq komplekse, dygjuhësia paraqet një sfidë komplekse për planifikimin e gjuhës, sidomos për planifikimin e statusit dhe të funksioneve të gjuhës, sepse ky planifikim reflekton edhe qasjen dhe nivelin e tolerancës së shoqërisë në raport me gjuhët. Planifikimi gjuhësor shpërfaq synimin e bashkësisë shoqërore për të stimuluar dominimin gjuhësor, ose e kundërta, synimin për të promovuar barazinë gjuhësore.

Në kuadër të shembujve të ndryshëm të planifikimit gjuhësor të dygjuhësisë, të cilët mund të gjenden gjithandej nëpër botë, rasti i dygjuhësisë shqip-serbisht në Kosovë paraqet një shembull mjaft me interes për t’u studiuar. Dygjuhësia shqip-serbisht në Kosovë shfaqet si dukuri e bilinguizmit asimetrik dhe si rrjedhojë e kontaktit dhe konfliktit gjuhësor (Munishi, 2010). Në të kaluarën, sidomos nga viti 1945 e tëhu, ky bilinguizëm ka qenë subjekt i ndërhyrjes planifikuese, e cila ka pasur për qëllim, në radhë të parë, përcaktimin e statusit të shqipes dhe të serbishtes, por edhe planifikimin e funksioneve të tyre, sidomos në rrafshin zyrtar dhe administrativ. Problemet dhe tiparet e këtij planifikimi gjatë periudhës 1945-1990 janë trajtuar në mënyrë më të thelluar nga Gazmend Zajmi dhe, sidomos, Rexhep Ismajli. Sa i përket planifikimit të statusit të shqipes dhe serbishtes në Kosovë gjatë viteve 1945-1990, mund të thuhet se përkundër avancimit gradual të pozitës së shqipes pas vitit 1945, sidomos pas vitit 1974, kur u përcaktua statusi i barabartë për shqipen dhe serbishten në Kosovë, megjithatë serbishtja ishte në pozitë më të favorshme për faktin se në kontekstin e përgjithshëm të ish-Jugosllavisë, si gjuhë e shumicës (bashkë me kroatishten dhe bosanishten përbënin të ashtuquajturën serbo-kroatishte apo kroato-serbishte), shërbente edhe si lingua franca e federatës së atëhershme jugosllave. Për të përcaktuar statusin e shqipes në raport me serbishten Ismajli kishte përdorur tipologjinë e Heinz Kloss-it, me ç’rast kishte konstatuar me të drejtë se shqipja kishte statusin e gjuhës zyrtare bashkë me një gjuhë tjetër (Ismajli, 1991). Vlen të përmendet fakti se shqiptarët dhe serbët në Kosovë në atë kohë, ndonëse ishin bashkësi folëse të ndryshme, përbënin një bashkësi komunikuese, sepse kishin ndërveprim dhe ndërkomunikim të përditshëm me njëri tjetrin, me ç’rast komunikimi zhvillohej kryesisht në kodin dominant që ishte serbishtja. Pas vitit 1990 gjuha shqipe, praktikisht, u bë gjuhë e ndaluar dhe përdorimi i saj u kufizua vetëm në domenet e familjes, në rrethin shoqëror që përbëhej kryesisht prej shqiptarëve, në ato punë me të cilat merreshin shqiptarët nën okupimin serb dhe në ato pak media që kishin mbetur në gjuhën shqipe. Në një situatë të tillë, statusi i shqipes u degradua deri në pikën më të ulët (Munishi, 2006).

Pas përfundimit të luftës në Kosovë dhe largimit të pushtetit serb (1999) u krijuan rrethana të reja politike, ekonomike e kulturore, të cilat patën ndikim të drejtpërdrejtë në procesin e zhvillimit të bilinguizmit shqip-serbisht. Evoluimi i statusit të shqipes dhe të serbishtes në Kosovë pas vendosjes së Misionit të OKB-së është trajtuar nga Ismajli (Ismajli, 2002, 2003) dhe Munishi (2006, 2009, 2010). Kohë më parë, në dy raste jemi përpjekur të trajtojmë statusin e shqipes në kontekstin rajonal dhe europian (Munishi, 2009) dhe, konkretisht, statusin e shqipes në Kosovë (2010). Sa i përket planifikimit të statusit të gjuhëve në Kosovë pas shpalljes së pavarësisë kemi theksuar se ky planifikim është bërë në përputhje me politikat gjuhësore të BE-së, të cilat e promovojnë diversitetit gjuhësor si vlerë, dhe në përputhje me normat aktuale ndërkombëtare të përshkruara në Kartën Evropiane për Gjuhët Regjionale ose të Minoriteteve[1], si dhe në dokumente të tjera ndërkombëtare, siç është Deklarata Universale Mbi të Drejtat Gjuhësore e Barcelonës, e miratuar në qershor 1996, nga institucionet dhe organizatat joqeveritare nën mbështetjen e UNESCO-s (Munishi, 2009 dhe 2010). Në Kushtetutën e Kosovës[2], e cila bazohet në rekomandimet e të Dërguarit Special të Kombeve të Bashkuara, Martti Ahtisaari, dhe Propozimin e tij Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës, si gjuhë zyrtare përcaktohen shqipja dhe serbishtja (neni 5, pika 1), ndërsa gjuha turke, boshnjake dhe ajo rome kanë statusin e gjuhëve zyrtare në nivel komune ose do të jenë në përdorim zyrtar në cilindo nivel në pajtim me ligj (neni 5, pika 2). Megjithatë, përkundër përcaktimit të statusit zyrtar për shqipen dhe serbishten, ka probleme të shumta dhe vështirë të kalueshme për zbatimin e dygjuhësisë shqip-serbisht në Kosovë. Në një raport të hartuar nga Misioni i OSBE-së në Kosovë[3] janë identifikuar disa probleme ligjore, buxhetore e teknike sa i përket zbatimit të dygjuhësisë në komunat e Kosovës (Munishi, 2009). Problemet e tjera janë të natyrës, politike, demografike e kulturore.

Përfundimi i luftës në Kosovë pati ndikim edhe në fushën e gjuhëve. Duke qenë se shqiptarët përbëjnë më shumë se 90% të popullsisë së Kosovës, ata e kanë fjalën kryesore në institucionet e Kosovës dhe duke qenë shumicë kanë mundësi ta favorizojnë gjuhën e tyre (Munishi, 2009). Pra, kriteri demografik, luan rol kryesor në raportet midis shqipes dhe serbishtes në Kosovë. Në anën tjetër, si pasojë e luftës, marrëdhëniet midis shqiptarëve dhe serbëve janë ftohur në masë të madhe dhe kjo ka çuar pothuaj në ndarjen fizike të tyre. Sot, serbët jetojnë kryesisht në disa qytete e fshatra të Kosovës në bashkësi kompakte, të cilat kryesisht janë të ndara jo vetëm nga popullsia shqiptare, por edhe nga bashkësitë e tjera etnike që jetojnë në Kosovë. Me fjalë të tjera, domenet e kontakteve midis shqipes dhe serbishtes janë kufizuar ndjeshëm. Kontaktet e përditshme, sidomos ato joformale, midis shqiptarëve dhe serbëve janë reduktuar në masë të madhe dhe kjo është reflektuar edhe në komunikimin gjuhësor reciprok. Nëse dikur shqiptarët dhe serbët në Kosovë përbënin bashkësi komunikuese, sot shqiptarët dhe serbët janë bashkësi pothuajse të ndara gjuhësore. Ndërkomunikimi i reduktuar gjithashtu ka ndikim të drejtpërdrejtë zbatimin e bilinguizmit shqip-serbisht në Kosovë. Institucionet e Kosovës janë duke bërë përpjekje që t’i integrojnë pakicat në Kosovë dhe mund të ndodhë që kjo situatë të ndryshohet në një të ardhme të afërt. Megjithatë, ndarja fizike ka bërë që brezat e rinj të mos jenë në gjendje ta mësojnë gjuhën e njëri-tjetrit. Njohja e gjuhës paraqet problem fundamental për zbatimin e bilinguizmit shqip-serbisht. Derisa shqiptarët më nuk janë të detyruar ta mësojnë serbishten, pasi që prestigji i saj që e kishte dikur është zhdukur, serbët ende kanë paragjykime negative ndaj gjuhës shqipe dhe ende nuk janë në gjendje ta pranojnë faktin se pas luftës në Kosovë rrethanat dhe raportet politike e shoqërore kanë ndryshuar. Edhe pse për shkak të epërsisë që kishte dikur serbishtja shqiptarët e Kosovës, brezat e mesëm dhe të vjetër, në masë të madhe ishin bilingë, sot ata hezitojnë të flasin serbisht në rastet kur duhet të komunikojnë me serbët. Në anën tjetër, edhe brezat e mesëm dhe të vjetër të serbëve, duke jetuar në fqinjësi me shqiptarët e kuptojnë dhe e flasin shqipen, por hezitojnë ta flasin kur komunikojnë me shqiptarët, mbase për shkak të sedrës së tyre. Qëndrimet reciproke ndaj gjuhës serbe, respektivisht shqipe, janë gjithashtu një element i rëndësishëm që ndikon në bilinguizmin shqip- serbisht. Një tjetër zhvillim ka të bëjë me mësimin e gjuhëve dhe dy gjuhët zyrtare të Kosovës më nuk mësohen as në sistemin arsimor. Nxënësit shqiptarë në shkollat e tyre e mësojnë anglishten dhe jo më serbishten, ndërsa as nxënësit serbë nuk e mësojnë shqipen.

Të gjitha këto rrethana kanë ndikuar që ndonëse në Kosovë kemi dygjuhësi zyrtare të deklaruar dhe të vendosur në kushtetutë, megjithatë, në realitet, dygjuhësia është e reduktuar vetëm në funksione e domene formale, por edhe në këto funksione epërsia e shqipes për shkak të kriterit demografik është domethënëse. Këto janë vetëm disa nga problemet më evidente të bilinguizmit zyrtar shqip-serbisht.

Në vazhdim do të përpiqemi t’i trajtojmë disa nga problemet e cekura më lart dhe ndikimin e tyre në zbatimin e dygjuhësisë në Kosovë.

2. FAKTORËT KRYESORË QË NDIKOJNË NË VËSHTIRËSITË NË ZBATIMIN E BILINGUIZMIT SHQIP-SERBISHT NË KOSOVË

Siç u tha pak më parë, në dy punime të kaluara (2009, 2010) kemi folur për problemet e zbatimit të dygjuhësisë në Kosovë dhe kemi theksuar se përveç problemeve të natyrës ligjore, buxhetore e teknike, problemet kryesore kanë të bëjnë me aspektin demografik, nxënien e gjuhës, dendurinë e komunikimit, domenet e dygjuhësisë dhe qëndrimet ndaj gjuhëve respektove. Duke dashur të shtjellojmë më tej dhe të argumentojmë ndikimin e këtyre faktorëve në vështirësitë e zbatimit të bilinguizmit shqip-serbisht, kemi kryer një hulumtim të kufizuar të opinionit publik në Kosovë gjetjet dhe rezultatet e të cilit po i japim këtu.

2.1 Qëllimi dhe metodologjia e hulumtimit

Qëllimi i hulumtimit ka qenë të verifikojmë se sa e flasin aktualisht folësit e shqipes gjuhen serbe, sidomos duke pasur parasysh faktin që serbishtja më nuk është gjuhë që mësohet në sistemin arsimor në Kosovë. Pra, qëllimi ka qenë të merret një vlerësim i përafërt lidhur me nivelin e nxënies së gjuhës serbe nga qytetarët shqiptarë. Gjithashtu, kemi dashur të shohim se sa e shpeshte është denduria e komunikimit të folësve të shqipes me folës të serbishtes. Më tej, përmes kësaj ankete jemi përpjekur të kuptojmë se a kanë kontakte folësit e shqipes me folës të serbishtes në domene të tilla siç është lagja në të cilën banojnë dhe vendi ku studiojnë apo punojnë. Qëllimi tjetër ka qenë që të kuptojmë se në rastet kur ndodh, apo nëse do të kishte komunikim midis folësve të shqipes dhe serbishtes, cilin kod preferojnë ta përdorin folësit e shqipes. Në fund, jemi përpjekur të kuptojmë se cili është qëndrimi i folësve të shqipes ndaj serbishtes si gjuhë dhe sa kanë dëshirë ta flasin, apo ta mësojnë serbishten folësit burimorë të shqipes.

Hulumtimi është kryer nga data 15 tetor deri më 3 nëntor 2011, ndërkaq sa i përket metodologjisë së anketimit, kemi përdorur kryesisht mostra të rastit, por deri diku grupi i të anketuarve ka qenë grup i synuar. Kjo për faktin se të anketuarit kanë qenë kryesisht popullsi aktive, në kuptim të angazhimit të tyre në studime dhe në vende pune. Pra, të anketuarit kanë qenë kryesisht studentë, të punësuar në institucione të Kosovës dhe të punësuar në organizata ndërkombëtare. Kështu, janë anketuar gjithsej 154 persona, prej të cilëve 79 të anketuar kanë qenë meshkuj dhe 75 femra. Mosha e të anketuarve ka qenë prej 18 deri në 55 vjeç. Grupet e synuara kanë qenë studentët e Fakultetit të Filologjisë të Universitetit të Prishtinës, studentë të Kolegjit Universitar AAB-Riinvest, nëpunës dhe menaxherë të Ministrisë së Financave dhe punonjës në organizata ndërkombëtare, siç janë EULEX-i dhe OSBE-ja. Grupi i të anketuarve në Kolegjin Universitar AAB-Riinvest ka paraqitur grup mjaft interesant, për faktin që në mesin e tyre kanë qenë kryesisht studentë pa shkëputje nga puna, të cilët studiojnë në Departamentin e Gjuhës Angleze, por që njëkohësisht janë të punësuar në organizata vendore e ndërkombëtare.

Hulumtimet janë bërë me qytetarë nga shumë vise të Kosovës. Ka pasur të anketuar nga qytetet si: Prishtina, Gjilani, Kamenica, Prizreni, Peja, Mitrovica, Vushtrria, Ferizaj, Kaçaniku, Shtimja, Gjakova, Rahoveci etj. Gjithashtu, në këtë hulumtim të opinionit publik, nga kampionët kemi marrë informata për gjininë, moshën, shkollimin, profesionin, prejardhjen regjionale dhe vendbanimin. Respondetëve ua kemi bërë të qartë që anketimi bëhet për qëllime studimore të karakterit sociolinguistik dhe që informatat e marra prej tyre do të përdoren vetëm në kuadër të këtij studimi dhe do të mbeten e drejtë e autorit të studimit. Natyrisht, respondetëve u është lënë mundësia që të mbeten anonimë, pa e dhënë emrin e tyre, por duke u mjaftuar me të dhënat për gjininë, moshën, arsimimin dhe prejardhjen regjionale. Me fjalë të tjera, jemi përpjekur që gjatë anketimit t’i respektojmë kriteret etike të punës në terren.

Gjatë punës sonë në hartimin e pyetjeve kemi përdorur kryesisht pyetjet me përgjigje të mbyllura, ndërkaq pyetësorët kanë qenë të përgatitur me shkrim dhe u janë dhënë respondetëve për t’u përgjigjur me shkrim. Por, gjatë kohës që respondentët e kanë plotësuar pyetësorin, në disa raste të caktuara, në kuadër të ndërkomunikimit me ta lidhur me pyetjet, u kemi dhënë edhe shpjegime të caktuara lidhur me ndonjë paqartësi. Gjithashtu, të anketuarve u është lënë mundësia që në fund të anketës të bëjnë komente me shkrim. Hulumtimi nuk ka pasur për qëllim të bëjë matje të caktuara, por qëllimi ka qenë orientues. Qëllimi ka qenë që të pasqyrohen pikëpamjet e një grupi të qytetarëve të Kosovës, të cilët kanë dhënë mendimet e tyre për disa aspekte të dygjuhësisë shqip-serbisht.

Krejt në fund, të shtojmë se ky hulumtim sigurisht që do të kishte qenë më komplet sikur të ishin anketuar edhe qytetarë serbë të Kosovës, folës burimorë të serbishtes. Në pamundësi për t’i anketuar ata, hulumtimi mund të ketë mangësi të caktuara, sidomos sa i përket krahasimit të pikëpamjeve. Megjithatë, duke u nisur nga faktori demografik në Kosovë, ku shqiptarët përbëjnë 90% të popullsisë, dhe nga fakti se shqiptarët e dominojnë jetën shoqërore e institucionale, mendojmë se pikëpamjet e tyre janë të mjaftueshme për t’i hedhur në dritë problemet e zbatimit të dygjuhësisë në Kosovë.

2.2 Rezultatet dhe gjetjet

Me qëllim që të merren informatat e kërkuara të anketuarve u janë bërë 6 pyetje. Pyetja e parë kishte të bënte me nivelin e nxënies së gjuhës serbe. Në pyetjen A e flitni gjuhën serbe?, nga 154 të anketuar 18 nga ta ose 11.68% janë përgjigjur se e flasin shumë mirë, 30 apo 19.48% janë përgjigjur se e flasin mirë, 37 apo 24.02% janë deklaruar se nuk e flasin mirë dhe 69 të anketuar apo 44.80% janë përgjigjur se nuk e flasin fare. Nga këto të dhëna vërehet qartë se numri më i madh i të anketuarve, gati 70 %, janë deklaruar se ose e flasin pak ose aspak gjuhën serbe. Sidomos, mosnjohja e gjuhës serbe ishte e pranishme te studentët e rinj, pra te brezat që kanë lindur pas vitit 1990, që kur serbishtja më nuk është mësuar në shkollat shqipe në Kosovë. Të anketuarit të cilët janë deklaruar se e njohin serbishte kanë qenë kryesisht qytetarë të moshave më të vjetra, pra mbi 30 vjet e tutje.


Këto të dhëna dëshmojnë se problemin themelor për zbatimin e dygjuhësisë në Kosovë e paraqet mosnjohja e gjuhës serbe nga folësit e shqipes në Kosovë, sidomos te moshat e reja, të cilat janë aktive dhe të cilat janë duke hyrë në tregun e punës.

Pyetja e dytë që u ishte bërë të anketuarve kishte të bënte me dendurinë aktuale të komunikimit dhe të përdorimit eventual të gjuhës serbe. Në pyetjen Sa shpesh ju bie të komunikoni në gjuhën serbe?, nga numri i përgjithshëm i të anketuarve 9 të anketuar apo 5.84% janë përgjigjur se komunikojnë pothuajse çdo ditë, 7 apo 4.54% janë përgjigjur se komunikojnë shpesh, 37 apo 24.02% janë përgjigjur se komunikojnë nganjëherë, po ashtu 37 apo 24.02% janë përgjigjur se komunikojnë rrallë dhe 64 apo 41.55% janë përgjigjur se nuk komunikojnë kurrë. Nga këto të dhëna vërehet qartë se numri i atyre që kanë komunikim të përditshëm apo të shpeshtë në gjuhën serbe është shumë i vogël. Në mesin e tyre janë kryesisht personat që punojnë në organizata ndërkombëtare, si OSBE-ja dhe EULEX-i, ku kanë bashkëpunëtorë e kolegë pune të nacionalitetit serb, punonjës në Ministrinë e Financave në Departamentin e Buxhetit Komunal, që kanë kontakt me përfaqësues të komunave të Kosovës me shumicë serbe, si dhe qytetarë të Rahovecit, të cilët deklarojnë se serbishtja është gjuhë që përdoret ende në komunën e tyre. Ndërkaq, përsëri, shumica e të anketuarve janë deklaruar që ose u bie të komunikojnë rrallë në gjuhën serbe, ose kurrë. Kjo dëshmon që denduria e komunikimit të folësve të shqipes me folës të serbishtes është e rrallë dhe jodomethënëse, që paraqet edhe një vështirësi për dygjuhësinë shqip-serbisht në Kosovë.


Një element i rëndësishëm për bilinguizmin është edhe stabiliteti i kontaktit në domene të ndryshme. Domenet e kontaktit, siç i përshkruan Joshua Fishman (1971), mund të jenë familja, rrethi ose fqinjësia, shkolla, vendi i punës, administrata, institucionet e kultit etj. Në të kaluarën, bilinguizmi shqip-serbisht ka qenë i pranishëm pothuajse në të gjitha domenet që i përshkruan Fishmani. Kontaktet midis folësve të shqipes dhe serbishtes kanë mundur të ndodhin në lagje, në shkollë a në fakultet, në vendin e punës e kudo tjetër. Kjo për faktin që, siç u tha më lart, folësit e shqipes dhe të serbishtes para vitit 1990 kanë përbërë një bashkësi komunikuese. Megjithatë, ndryshimet demografike dhe lëvizjet e popullsisë që kanë ndodhur, si dhe pasojat e luftës, kanë ndikuar që shumica e domeneve të kontaktit midis folësve të shqipes dhe të serbishtes të shuhen.

Për këtë arsye, pyetja tjetër që u kemi parashtruar të anketuarve ka pasur të bëjë me kontaktet eventuale midis folësve të shqipes dhe të serbishtes në lagje dhe në vendin e punës apo të studimeve. Kështu në pyetjen Në lagjen në të cilën jetoni a keni kontakt me folës të serbishtes?, vetëm 3 persona apo 1.94% janë përgjigjur që kanë kontakt të përditshëm, 18 apo 11.68% janë deklaruar se kanë kontakt nganjëherë, 34 apo 22.07% janë shprehur se shumë rrallë kanë kontakt me folës të serbishtes, 62 apo 40.25% kanë deklaruar se pothuajse asnjëherë nuk kanë kontakt, ndërkaq 37 apo 24.02% janë shprehur se në të kaluarën kanë pasur kontakte me folës të serbishtes, por që nuk kanë më kontakt në lagjet e tyre.


Këto të dhëna dëshmojnë se kontakti midis folësve të shqipes dhe të serbishtes në një domen të tillë, siç është lagja apo fqinjësia, është shumë i rrallë. Sigurisht, migrimet e popullsisë, fillimisht i popullsisë shqiptare gjatë viteve 1990-2000, dhe pastaj i popullsisë serbe pas vitit 2000, ka ndikuar drejtpërdrejt që struktura etnike e popullsisë në zonat urbane, por edhe ato rurale, të ndryshojë. Për këtë arsye, është e qartë që lagja apo fqinjësia mund të konsiderohet si domen i rrallë i kontaktit midis folësve të shqipes dhe të serbishtes.

Të njëjtat rezultate pak a shumë dalin edhe sa i përket kontaktit në domene të tilla siç është institucioni arsimor ose vendi i punës. Në pyetjen Në vendin e punës në të cilin punoni, apo në vendin ku studioni, a keni kontakt me folës të serbishtes?, 13 të anketuar apo 8.84% janë deklaruar se kanë kontakt të përditshëm. Këtu hyjnë kryesisht personat të cilët janë deklaruar se punojnë në EULEX dhe OSBE dhe në institucione qeveritare që kanë kontakt të përditshëm me përfaqësues të komunave me shumicë serbe të Kosovës. 20 të anketuar apo 12.98% janë deklaruar se kanë kontakt nganjëherë, 25 ose 16.23% janë deklaruar se shumë rrallë kanë kontakt, 82 ose 53.24% kanë theksuar se nuk kanë kontakt pothuajse asnjëherë dhe 14 persona ose 9.09 janë deklaruar se kanë pasur kontakte më përpara, por jo më. Edhe nga këto të dhëna del qartë se edhe domenet e tilla si institucionet arsimore e vendi i punës më nuk mund të konsiderohen si domene të zakonshme dhe të qëndrueshme të kontaktit midis folësve të shqipes dhe të serbishtes.

Duke pasur parasysh faktin që pikërisht domenet kryesore si lagja dhe fqinjësia dhe institucionet arsimore dhe vendi i punës nuk mund të konsiderohen më si vatra të dygjuhësisë, është e qartë se dygjuhësia shqip-serbisht në Kosovë është reduktuar ndjeshëm, për të mos thënë është shuar fare. Mungesa e kontakti në domenet më të zakonshme ndikon drejtpërdrejt në rrjedhat dhe në reduktimin e dygjuhësisë.


Dy pyetjet e fundit të anketës sonë kishin të bënin me qëndrimet e folësve të shqipes lidhur me komunikimin me folës të serbishtes dhe qëndrimet ndaj gjuhës serbe në përgjithësi. Në pyetjen hipotetike Nëse do të takoheshit me ndonjë person që e ka gjuhë amtare serbishten, me çfarë gjuhe do të komunikonit me të?, kemi marrë këto përgjigje: 22 të anketuar ose 14.28% janë përgjigjur se do të komunikonin në gjuhën serbe, 67 ose 43.50% janë shprehur qartazi se do të komunikonin në gjuhën shqipe dhe se presin që edhe bashkëbiseduesi të flasë shqip, 53 ose 34.41% kanë thënë se do të komunikonin në gjuhë angleze ose ndonjë gjuhë tjetër, pra me një lingua franca, ndërkaq 12 ose 7.79% janë shprehur kundër komunikimit duke u deklaruar se nuk do të komunikonin fare. Nga përgjigjet e mësipërme vërehet qartë se shumica dërmuese janë shprehur se nuk do të komunikonin në gjuhën serbe, gjë që tregon se serbishtja e ka humbur dominimin e dikurshëm, të cilin e ka pasur në rastet e komunikimit midis folësve shqiptarë dhe serbe. Kjo humbje e dominimin është sigurisht rezultat i pasojave të luftës, i ndryshimit të rrethanave politike e kulturore dhe i rritjes së prestigjit të shqipes.

Së fundi, në pyetjen konkrete Çfarë mendimi keni për gjuhën serbe?, vetëm 7 të anketuar ose 4.54% kanë deklaruar se u pëlqen shumë dhe se kanë dëshirë ta flasin, 16 ose 10.38% janë shprehur se u pëlqen serbishtja, por që nuk dinë ta flasin dhe që do të donin ta mësonin, ndërkaq shumica më e madhe, 95 të anketuar ose 61.68%, janë deklaruar indiferent duke theksuar se nuk kanë ndonjë mendim për serbishten. Një pjesë e të anketuarve, 21 të anketuar ose 13.63%, janë shprehur se nuk u pëlqen gjuha serbe, ndërkaq 15 të anketuar ose 9.74% kanë pasur qëndrim krejt negativ ndaj serbishtes duke u shprehur se nuk u pëlqen aspak dhe se nuk do të donin ta mësonin kurrë. Edhe këto qëndrime të shprehura për gjuhën serbe, qoftë qëndrimet indiferente, qoftë negative, ndaj serbishtes, dëshmojnë se mendimet e shqipfolësve ndaj serbishtes kanë ndryshuar si pasojë e luftës, por edhe e ndryshimit të rrethanave politike.


Duke përmbledhur rezultatet që u diskutuan këtu, mund të konstatohet se niveli i atyre që e flasin gjuhën serbe ka rënë ndjeshëm, sidomos te brezat e rinj. Brezat që po vijnë, sidomos ata të lindur pas vitit 1999, do ta njohin edhe më pak këtë gjuhë. Edhe denduria e kontaktit dhe komunikimit ka rënë ndjeshëm, pothuajse në të gjitha vatrat e kontaktit. Më tej, shqiptarët më nuk janë të detyruar që nën trysninë e pushtetit të huaj ta përdorin gjuhën serbe në komunikim me serbët. Të dhënat e anketimit tregojnë që ata nuk do t’i iknin komunikimit me serbë, por në rastet e tilla janë të prirë ta përdorin ose gjuhën e tyre, ose anglishten si lingua franca. Edhe motivi për ta mësuar gjuhën serbe ka rënë plotësisht. Ndonëse paragjykimet krejtësisht negative për gjuhën serbe nuk janë aq të theksuara, nxitja për ta mësuar atë nuk ekziston më.

Një problem tjetër që është identifikuar gjatë anketimit është edhe mungesa e përkthyesve. Disa të anketuar që punojnë në institucionet qeveritare të Kosovës (Ministria e Financave) kanë deklaruar se mungesa e përkthyesve është shumë e theksuar. Kjo, sigurisht, shkakton probleme në zbatimin e dygjuhësisë edhe në rrafshin institucional zyrtar, që mbase mbetet domeni i vetëm i kontaktit më të shpeshtë midis folësve të shqipes dhe të serbishtes.

Në fund, të përmendim edhe një element tjetër që ka ndikim në rrjedhat e dygjuhësisë shqip-serbisht. Ky element ka të bëjë me ndryshimin e kahut të kontaktit dhe të komunikimit të folësve të shqipes në Kosovë. Nëse në të kaluarën shqiptarët e Kosovës duke qenë pjesë e ish-Jugosllavisë, jo me dëshirën e tyre, kishim më tepër komunikim me folës të gjuhëve sllavo-jugore, sot situata ka ndryshuar krejtësisht. Kahu i kontaktit dhe i komunikimit është kthyer drejt Shqipërisë. Integrimi shqiptar po ecën me hapa të përshpejtuar. Raportet politike, infrastruktura e përmirësuar, teknologjia informative dhe mediat janë duke pasur ndikim të fuqishëm në afrimin dhe në komunikimin ndërshqiptar. Kjo po ndikon që shqiptarët e Kosovës të mos kenë shumë nevojë për kontakt me Serbinë, gjë që ndikon në uljen e komunikimit.

PËRFUNDIME

Politika gjuhësore që ka ndjekur shoqëria dhe institucionet e Kosovës është sigurisht politikë progresive, që shkon përtej standardeve më të larta të Bashkimit Europian dhe standardeve të tjera të përshkruara në dokumentet e ndryshme ndërkombëtare, të cilat rregullojnë çështjet e politikave dhe të planifikim gjuhësor. Një politikë e tillë është sanksionuar edhe në planifikimin e statusit të gjuhëve në Kosovë, ku gjuhës serbe, e cila ka më pak se 10% folës burimorë në Kosovë, i është dhënë statusi i gjuhës zyrtare.

Megjithatë, zbatimi i kësaj politike gjuhësore është në shpërputhje me realitetin në terren dhe i ka vështirësitë e veta reale. Këto vështirësi kanë të bëjnë me rënin e nxënies së gjuhës serbe dhe me reduktimin e dendurisë së komunikimit dhe të domeneve të kontaktit. Po ashtu, problem tjetër paraqet edhe mungesa e stimulimit te shqiptarët, që përbëjnë shumicën e banorëve të Kosovës, për ta nxënë dhe për ta përdorur gjuhën serbe.

Në anën tjetër, mund të supozojmë se probleme pak a shumë të ngjashme ka edhe te serbët. Humbja e privilegjeve të kaluara, sedra e prekur dhe paragjykimet negative ndikojnë që edhe ata të mos e mësojnë dhe të mos e përdorin shqipen. Megjithatë, duket që rrethanat e reja politike dhe ekzistenciale në Kosovë do të kenë ndikim të fuqishëm që tek ata që të fillojnë ta mësojnë dhe ta përdorin gjuhën shqipe. Si rrjedhojë e kësaj, zhvillimi më i pritshëm është që bilinguizmi asimetrik që ka ekzistuar dikur në Kosovë, do të ndërrojë kahun. Serbët do të jenë të detyruar ta mësojnë shumë më tepër shqipen, ndërkaq shqiptarët do të jenë në situatë që sa më pak ta njohin dhe ta përdorin serbishten. Kriteri demografik do të jetë vendimtar në përcaktimin e drejtimit të zhvillimit të dygjuhësisë. Prandaj, mendojmë që do të ishte me interes që shoqëria dhe institucionet e Kosovës të gjejnë mënyra për ta nxitur dhe për ta stimuluar mësimin e gjuhës shqipes te serbët.

Në fund, të shtojmë se fqinjësia dhe komunikimi i paevitueshëm ekonomik me botën sllave do të jenë gjithnjë një motiv për shqiptarët për ta mësuar serbishten, por një gjë e tillë do të bëhet në bazë të vullnetit të mirë e jo në bazë të detyrimit. Edhe përparimi dhe risitë në fushën e teknologjisë së informacionit do të mund të kenë ndikim pozitiv në komunikim. Softuerët e përkthimit si Google Translation, dita-ditës po përmirësohen dhe po bëjnë të mundur përkthim sa më të saktë në të gjitha gjuhët e botës, rrjedhimisht edhe në shqipe dhe serbishte. Përkundër faktit që faktori njeri mbetet vendimtar, avancimi i teknologjisë megjithatë do ta lehtësojë në një masë komunikimin.

Në përmbyllje, të theksojmë se përmirësimi eventual i raporteve politike midis shqiptarëve dhe serbëve do të ketë ndikim në relaksimin e kontakteve dhe të ndërkomunikimit, dhe mbase do të jetë nxitje për njohjen reciproke të gjuhëve. Heqja e paragjykimeve ndaj gjuhës është sigurisht pikënisja e parë në këtë drejtim.

LITERATURA:

Fishman, Joshua (1971). Raporti në mes mikrosociolinguistikës dhe makrosociolinguistikës në studimin kush flet cilën gjuhë me kënd dhe kur, në: Sociolunguistics, Edited by J.B. Pride and J. Holmes, Penguin Books, First Published 1972; shih edhe te Vesel Nuhiu, Ndikimet ndërgjuhësore, Rilindja, Prishtinë, 1990, f. 181-209.

Freudenstein, Reinhold (1999). Bilingualism, language policy, and the Europena Union, Content made available by Georgetown University Press, Digital Georgetown, and the Department of Languages and Linguistics, në Internet: http://digital.georgetown.edu/gurt/1999/gurt_1999_26.pdf, qasja për hetë të fundit më 19 mars 2009.

Friedman, Victor A. (2007). Language Politics and Language Policies in the Contemporary Western Balkans: Infinitives, Turkisms and EUrolinguistics, EES Noon Discussion on April 18, 2007. The following is a summary of his presentation. Meeting Report 337, në Internet: www.wilsoncenter.org/topics/pubs/MR337Friedman.doc, qasja për herë të fundit 20 mars 2009.

Gal, Susan (2006) Migration, Minorities and Multilingualism: Language Ideologies in Europe, Language Ideologies, Policies and Practices, Edited, by Clair Mar-Molinero and Patrick Stevenson,First Published by Palgrave Macmillian, Houndmills, Basingstoke,

Ismajli, Rexhep (1989). Albanski jezik u Jugosllaviji, Zbornik - Kosovo - Srbija - Jugolavija, Ljubljana, Maj.

Ismajli, Rexhep (1991), Gjuhë dhe etni, Rilindja, Prishtinë.

Ismajli, Rexhep (1998). "Në gjuhë" dhe "për gjuhë", Dukagjini, Pejë.

Ismajli, Rexhep (2003). Standarde dhe identitete, Dukagjini, Pejë.

Kostallari Androkli (1984). Gjuha letrare kombëtare shqipe dhe epoka jonë, Gjuha letrare kombëtare shqipe dhe epoka jonë (Materiale të Konferencës shkencore të mbajtur në Tiranë më 7-8 dhjetor 1984), Tiranë 1988

Kushtetuta e Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës, Rilindja, Prishtinë, 1974.

Kushtetuta e Republikës së Kosovës (2005), Akte të Kuvendit të Republikës së Kosovës, ASHAK, Prishtinë.

Mackey, William F. (1989). Determining the Status and Function of Languages in Multinational Societies, Status and Function of Languages and Language Varieties, Walter de Gruyter, Berlin – New York.

Munishi, Shkumbin (2006). Gjuha standarde shqipe në Kosovë dhe drejtimet e zhvillimit të saj, disertacion i doktoratës, Universiteti i Prishtinës, Prishtinë.

Munishi, Shkumbin (2009). Barazia e gjuhëve në Kosovë dhe perspektiva evropiane, 1 Uluslararasi Balkanlarda Tarih ve Kültür Kongresi, Bildirler Kitabi, (Kongresi I Ndërkombëtar Ballkanik), 10-16 Mayis, 2009, Kosova, Priştine. (shih edhe në Internet: http://www.linguasocio.blogspot.com/)

Munishi, Shkumbin (2010). Planifikimi i statusit të gjuhëve në Kosovë, Pozita e sotme e gjuhës shqipe në Mal të Zi në krahasim me atë në përgjithësi (sesion shkencor i organizuar më 19.12.2010 në Ulqin – Mali i Zi), Art Club, Ulqin, Mali i Zi, 2010. (shih edhe në Internet: http://www.linguasocio.blogspot.com/)

Munishi, Shkumbin (2010). Konfliktet dhe kontaktet gjuhësore, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare 29, Prishtinë, 2010: shih edhe në Internet: http://www.linguasocio.blogspot.com/)

Thomason, Sara G. (2001). Language Contact – an introduction, Georgetown University Press.



[1] Shih në Internet: http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/148.htm, qasja për herë të fundit më 8 nëntor 2011.

[2] Shih në Internet: http://www.assembly-kosova.org/common/docs/Kushtetuta_sh.pdf, qasja për here të fundit më 8 nëntor 2011.

[3] “Raportin për përdorimin e gjuhëve minoritare në komunat e Kosovës”, shih në Internet: http://www.osce.org/documents/mik/2006/12/22607_en.pdf, qasja për herë të fundit më 23 mars 2009.

(Tabelat jan[ hequr nga ky version që është vendosur në blogspot.)