Wednesday, May 21, 2008

GJUHA STANDARDE DHE VARIACIONI SOCIOLINGUISTIK

Shkumbin MUNISHI


Standardizimi i gjuhëve si një përpjekje e vetëdijshme shoqërore për ta normuar një gjuhë, fillon zakonisht me normimin e drejtshkrimit dhe, pastaj, ky i fundit shpesh shërben si udhërrëfim për normën e gjuhës së folur standarde. Në rrafshin e drejtshkrimit, standardizimi i gjuhës mbase është proces më i lehtë, por problemet shfaqen në rrafshin e gjuhës së folur standarde. Kur flet për standardizimin e gjuhëve, Einar Haugen kërkon që të mos ngatërrohen varianti i shkruar dhe i folur i gjuhës standarde. Ai mendon që nuk mund të ketë standardizim ideal të një gjuhe. Sipas tij, kjo do të thoshte se “në rastin ideal të variacionit minimal në formë, do të ishte varieteti hipotetik ‘i pastër’ i një gjuhe, që ka vetëm një drejtshqiptim dhe një shqiptim për çdo fjalë, një fjalë për çdo kuptim dhe një strukturë gramatikor për të gjitha thëniet”[1]. Edhe R. Macaulay (Macaulay, 1973 – cit. sipas R. Hudson) mendon që nuk është thelbësore që standardizimi duhet të përfshijë çështje të shqiptimit së bashku me çështje të shkrimit dhe as që gjuha standarde të paraqitet si varietet i vetëm i saktë[2]. Po në këtë kuptim, Peter Trudgill, duke folur për anglishten e folur standarde dhe variacionin e saj, thekson që nuk ka një konsensus se cili do të ishte shqiptimi standard i përgjithshëm i anglishtes[3], ndërsa Milroy dhe Milroy (1985) theksojnë: ``Në kuptimin më të rreptë, asnjë gjuhë e folur nuk mund të standardizohet asnjëherë plotësisht." Shkrimi dhe drejtshkrimi mund të standardizohen me lehtësi, ndërsa standardizimi i gjuhës së folur është një ‘ideologji’, një ide, jo një realitet. Nëse gjuhët nuk do të ishin të standardizuara, ato do të shpërndaheshin në dialekte regjionale të folura dhe do të përfundonin në moskuptimin reciprok[4]. Pra, shohim që çdo përpjekje për normim gjuhësor është një ndërmarrje komplekse dhe e vështirë. Normimi mund të jetë më i suksesshme në rrafshin e drejtshkrimit, ndërsa në rrafshin e gjuhës së folur kjo është më pak e mundur, që të mos themi e pamundur.
Edhe në rastin e shqipes, Rexhep Ismajli me të drejtë ngre çështjen: “a ka një normë si kod gojor. Nëse po, dhe nëse ajo është qartësisht e identifikueshme, variacionet e tjera automatikisht cilësohen si jonormative, si partikularizma, si dialektizma, si popullore... Në atë rast çka do të dilte shqipja standarde gojore: varieteti që realizohet në mjediset tiranase të shtresave të larta me regjistër formal, apo diçka tjetër? Ç’të themi për variacionet me regjistër formal të shtresave të larta të qyteteve si Prishtina, Shkodra, Tetova apo Korça?”[5]. Ismajli thekson që “përtej ndonjë norme eksplicite gojore, me rëndësi janë përdorimet e manifestuara që duan respektuar në funksion të integrimit në bashkësi dhe të të kuptuarit. Kjo do të thotë se kemi kontura të një norme induktive, diçka që synojmë të gjithë dhe i afrohemi në mënyra të ndryshme”[6]. Sipas mendimit tonë, ky afrim në të folur drejt një “norme induktive”, drejt normës standarde, bëhet edhe nëse ruhen tiparet e caktuara dialektore që shfaqen në shqiptimin e individit, por që mund të jenë tipare të një identiteti të caktuar rajonal a social. Shohim që në rrafshin e të folurit nuk mund të bëhet fjalë për ekzistencën e një norme precize dhe njëformëshe të varietetit standard, por më parë mund të bëjmë fjalë për normën e gjuhës standarde si një normë udhërrëfyese, të cilën folësit synojnë ta realizojnë në të folur dhe atë në situata të përcaktuara nga faktorë të tjerë sociolinguistikë. Por duhet ta kemi të qartë që varieteti i folur standard nuk i mënjanon varietetet e tjera gjuhësore, por është komplementar me ta. Në gjuhësinë shqiptare ka pasur autorë, si Kostallari, që kur kanë folur për gjendjen gjuhësore të shqipes, kanë shfaqur mendimin se pas formimit të gjuhës letrare, variantet letrare dialektore janë duke shkuar drejt shuarjes[7]. Mendimet e tilla mbi shuarjen eventuale të varieteteve dialektore, por edhe të varieteteve të tjera shoqërore, nën trysninë e gjuhës së folur standarde, nuk na duken të sakta. Joshua Fishman-i pohon me të drejtë që “atje ku ekziston një varietet standard, ai nuk i mënjanon patjetër varietetet e jostandardizuara nga repertori gjuhësor i asaj bashkësie gjuhësore, në funksionet të cilat janë të ndryshme nga funksionet e varietetit standard, por që janë komplementare me të“[8].
Duke përmbledhur atë që u tha më lart, është me rëndësi të kuptohet që edhe pas standardizimit të shqipes, varieteti standard i shqipes është vetëm njëri prej kodeve të shqipes, i cili funksionon krahas me varietetet e tjera dialektore e shoqërore që përdoren në kuadër të bashkësisë shqipfolëse. Këto kode Rexhep Ismajli (1994, 2003) me te drejtë i ka parë si pjesë të një continuumi gjuhësor të shqipes[9].
Në të folur, në situata të ndryshme, ndodh që këto varietet, nën ndikimin e faktorëve sociolinguistikë, të këmbehen me njëri-tjetrin dhe në këtë mënyrë bëhen pjesë e variacionit gjuhësor të shqipes. Nëse e marrim një individ shqipfolës, qoftë nga Kosova, apo nga Shqipëria, i cili ka një nivel arsimor dhe është i punësuar, gjatë aktivitetit të tij gjuhësor ai nuk e përdor vetëm gjuhën standarde, por i bie puna të përdorë varietete të ndryshme të shqipes. Këto varietete ai i përdor varësisht prej situatave, domeneve e vendndodhjeve dhe varësisht se me kë flet. Në një situatë më formale, p.sh. në punë, në ndonjë mbledhje, ai person do të flasë më me kujdes dhe do ta përdor një stil më formal të të folurit, pra do ta përdorë varietetin standard. Por, në një situatë tjetër më pak formale, p.sh. kur flet me ndonjë mik ose me ndonjë anëtar të familjes, ai person do t’i kushtojë më pak vëmendje të folurit dhe do ta përdorë një stil më pak formal ose joformal, pra do të flasë në një varietet jostandard. Në të gjitha këto rrethana që i përmendëm ndodh që folësit të jenë të detyruar që gjatë ligjërimit të tyre të lëvizin përgjatë boshtit të formalitetit të stileve, duke përzier shpesh tiparet e varieteteve gjuhësore në funksione të caktuara dhe në këtë mënyrë shfaqen dukuritë e tilla si, ndryshimi i kodit, ndryshimi metaforik i kodit etj. Kjo nënkupton që gjuhën e folur nuk mund ta kuptojmë si një sistem njëformësh, por si një tërësi nënsistemesh e formash të ndryshme me plot variacione. Këtë pikëpamje e ka shprehur me të drejtë Mikhail Bakhtin (1923, 1986) në konceptet e tij për heteroglosinë. Bakhtin-i ka vënë në pah natyrën shumë shtresore të gjuhës, të cilën ai e ka quajtur heteroglosia. Në realitet, nuk kemi vetëm dialekte gjeografike e shoqërore, regjistra, slengje e zhargone të ndryshme, por edhe kundërshti shoqërore e ideologjike të bartura nga periudhat e ndryshme të kaluara. Në këtë kuadër, gjuha nuk është vetëm një medium neutral që mund të nxihet thjeshtë nga folësit, por është një gjë që vjen bashkë me qëllimet, idetë, konceptet e vlerat e të tjerëve[10].
Duke e njohur ekzistencën e varieteteve të ndryshme të shqipes dhe variacioni sociolinguistik që ekziston brenda saj, duhet gjithashtu të jemi të vetëdijshëm edhe për raportet që ekzistojnë midis këtyre varieteteve. Raportet midis gjuhës standarde dhe varieteteve dialektore ndër ne shpesh herë janë parë dhe konceptuar, sipas mendimit tonë, në mënyrë jo të drejtë. Kur fliste për raportet midis gjuhës standarde dhe dialekteve, Androkli Kostallari theksonte, se “raportet ndërmjet gjuhës letrare kombëtare dhe dialekteve, nëndialekteve e të folmeve, nuk janë raporte të barasvlershme, por janë, në thelb, raporte ndërmjet një makrosistemi sui generis dhe disa mikrosistemeve që ndryshojnë prej njëri-tjetrit, nga tiparet, vlerat e funksionet”[11]. Një konstatim i tillë çon në vlerësimin e varieteteve gjuhësore dhe rrjedhimisht edhe në vlerësimin e individit dhe të të folurit të tij. Kjo do të thotë që gjoja, gjuha standarde është varieteti ‘i drejtë’, ‘korrekt’, ‘qytetar’ etj., ndërsa varietetet e tjera janë varietete ‘jo të drejta’, ‘të gabuara’, ‘fshatare’ etj. Përderisa ekzistojnë shtresat, grupet dhe klasat shoqërore, do të ekzistojnë edhe vlerësimet që njerëzit u bëjnë varieteteve gjuhësore, por është me rëndësi që këto vlerësime të mos çojnë në stigmatizimin e varieteteve të caktuara gjuhësore, sepse në këtë mënyrë stigmatizohen edhe folësit e atyre varieteteve.
Është shumë me rëndësi se çfarë qëndrimi do të mbajë një bashkësi shoqërore ndaj varieteteve gjuhësore të saj. Këtu po sjellim shembullin që Peter Trudgill sjell nga Britania e Madhe lidhur me qëndrimet ndaj varieteteve gjuhësore atje. Sipas Trudgill-it, qëndrimet ndaj varieteteve gjuhësore në Britaninë e Madhe mund të kategorizohen në tri grupe:

1) vetëm gjuhë standarde (gjuha standarde është varieteti i vetëm i drejtë që duhet të përdoret- sh.m.)

2) “bidialektizëm” (përdorimi i dy dialekteve sipas situatave)


3) “vlerësimi i ndryshimeve dialektore” (të kihet kujdes që të mos vlerësohen tiparet dialektore të fëmijëve në shkolla)

Qasja më e mirë, sipas Trudgill-it, do të ishte kombinimi i bidialektizimit me vlerësimin e ndryshimeve dialektore[12]. Edhe në rastin e shqipes mendojmë që është me rëndësi që bashkësia shqipfolëse në Shqipëri, në Kosovë, në Maqedoni dhe gjithandej ku jetojnë shqiptarët të adoptojë një qëndrim më liberal ndaj kodeve të shqipes, siç e ka pohuar Rexhep Ismajli[13]. Çdo qëndrim tjetër do të çonte në pabarazi gjuhësore dhe do t’i rriste antagonizmat midis folësve të varieteteve të ndryshme të shqipes. Richard Hudson i përshkruan tre tipa të pabarazisë gjuhësore.
Tipi i parë mund të quhet pabarazi subjektive, sepse lidhet me atë që njerëzit mendojnë për gjuhën e njëri-tjetrit (domethënë fusha e paragjykimit gjuhësor, për të cilën folëm më sipër).
Tipi i dytë, sipas Hudson-it, mund të quhet pabarazi ngushtësisht gjuhësore, për ta dalluar nga koncepti i përgjithshëm “i pabarazisë gjuhësore”. Pabarazia ngushtësisht gjuhësore u referohet njësive gjuhësore që një njeri i njeh.
Ekziston një tip i tretë i pabarazisë gjuhësore, rëndësia e të cilit vështirë se mund të ekzagjerohet. Ky tip, sipas Hudson-it, do të mund të quhej pabarazi komunikuese, për të theksuar që ky tip lidhet më shumë me faktin se si folësi i përdor njësitë gjuhësore për të komunikuar me sukses, se sa thjeshtë sa i njeh njësitë gjuhësore në vetvete[14].
Pra është me rëndësi që të shmanget, për aq sa është e mundur, çdo lloj pabarazie apo stigmatizimi i varieteteve të një gjuhe. Roger Shuy thekson: “posa ta rregullojmë nocionin e polaritetit të vlerësimit drejt-gabim dhe ta konceptojmë gjuhën si një vazhdimësi që operon në kontekstin real, atëherë mundësia e përzgjedhjes së opsioneve bëhet kuptimplote”[15]. Në vend që të mendohet për atë se a po i përdor individi si duhet format e caktuara gjuhësore, shoqëria dhe ata që merren me çështje të gjuhës është më mirë që të bëjnë përpjekje që folësve t’ua mësojnë alternativat e ndryshme gjuhësore që ekzistojnë në të gjitha gjuhët dhe përdorimin e atyre alternativave në përputhje me situatat dhe domenet, dhe varësisht se kujt i drejtohet mesazhi gjuhësor. Duke vepruar kështu, ne do ta rritim kompetencën komunikatave të individit në kuadër të shoqërisë dhe kjo do t’u ndihmojë individëve që të jenë në gjendje që varietetet gjuhësore t’i përdorin në mënyrë sa më adekuate.
Fusnotat:

[1] Einar Haugen, Language Standardization, Sociolinguistics – A Reader, Edited by Nikolas Coupland and Adam Jaworski, St. Martin’s Press, New York, First Published in United States of America, 1997, f. 346-348.
[2] R. Macaulay, “Double Standards”. American Anthropologist 75:1324-37, cit. sipas Richard A. Hudson, Sociolinguistika, Cambdridge University Press, 1980,1996, botimi në shqip: Dituria, Tiranë, 2002, f. 44.
[3] Peter Trudgill, Sociolinguistics – An Introduction to language and Society, Fourth Edition, First Published in Pelican Books 1974, Penguin Books, 2000, f. 7.
[4] James Milroy and Lesley Milroy, Authority in language. Investigating language prescription and standardisation. London: Routledge and Kegan Paul, 1991, cit sipas Harold F. Schiffman, Standardization or Restandardization: the case for ‘Standard’ Spoken Tamil, marrë nga Interenti : <http://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/public/stantam/STANTAM.HTM> , qasja për herë të fundit më 18 shkurt 2006.

[5] Rexhep Ismajli, Standarde dhe identitete, Dukagjini, Pejë, 2003, f. 156.
[6] Po aty, f. 156.
[7] Androkli Kostallari, Parimet themelore për hartimin e “Fjalorit të gjuhës së sotme shqipe”, Studime filologjike 2, Tiranë 1968, f. 54.
[8] Joshua A. Fishman, Sociologija jezika, Svijetlost, Sarajevo 1978, f. 39.
[9] Rexhep Ismajli, Etni e modernitet, Dukagjini, Pejë, 1994; Standarde dhe identitete, Dukagjini, Pejë, 2003.
[10] Për koneptet e Mikhail Bakhtin-it shih: Mihail Bahtin: Marksizam i filozofija jezika, Nolit, Beograd 1980; dhe në Internet: http://www.poetrymagic.co.uk/literary-theory/bakhtin.html, James P. Zappen: http://www.rpi.edu/~zappenj/Bibliographies/bakhtin.htm (qasja për herë të fundit 22.08.2006
[11] Androkli Kostallari, Mbi disa drejtime të përsosjes së sistemit e të strukturës së gjuhës sonë letrare, Studime filologjike 2, Tiranë 1982, f. 7.
[12] Trudgill Peter, Sociolinguistics – An Introduction to language and Society, Fourth Edition, First Published in Pelican Books 1974, Penguin Books, 2000, f 200-203
[13] Rexhep Ismajli, Standarde dhe identitete, vep. e cit., f. 111.
[14] Richard A. Hudson, Sociolinguistika, Cambdridge University Press, 1980,1996, Botimi në shqip: Dituria, Tiranë, 2002, f. 228-229.
[15] Roger Shuy, Aspects of Language Variability and Two Areas of Aplication, në Dialect and Language Variation, Edited by Harold B. Allen and Michael D. Linn, Copyright 1986 by Academic Press Inc, f. 385.

No comments: